Το νησί υπήρξε επί αιώνες κάρφος στον οφθαλμό (σ.σ. αντικείμενο φθόνου) των σωβινιστών της Τουρκίας.
Η Σαμοθράκη περιγράφηκε με λεπτομέρειες από τον Τούρκο πειρατή Πίρι Ρέις, που αλώνιζε τον 16ο αιώνα στο Αιγαίο.
Ο διαβόητος Πίρι Ρέις
«Είναι όμορφος τόπος», έγραψε ο Πίρι Ρέις, «μ’ ένα βουνό τόσο ψηλό (σ.σ. το όρος Σάος), που ακόμη και το καλοκαίρι έχει την κορυφή του χιονισμένη».
«ΤΑ ΝΕΑ», 23.4.1987, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»
Το ειδυλλιακό τοπίο ήταν αφορμή να κυκλοφορήσουν κάμποσες ιστορίες για διάσημα ζευγάρια που ανακάλυψαν τη χαρά της ζωής στα δάση και τις ακτές του νησιού.
Ένα απ’ αυτά ήταν ο Δίας με τη φίλη του την Ηλέκτρα. Τρία παιδιά έκαναν μαζί στη Σαμοθράκη, μακριά από το αυστηρό βλέμμα της νόμιμης συζύγου, της Ήρας — ανάμεσά τους και μια κόρη που ήξερε, κυριολεκτικά, να βάζει το κάθε πράγμα στη θέση του: την Αρμονία.
Άλλο σπουδαίο ζευγάρι —που γνωρίστηκαν επίσης στο νησί— ήταν ο Φίλιππος ο Μακεδόνας, ο πατέρας του Αλέξανδρου, και η μετέπειτα γυναίκα του, η Ολυμπιάδα.
Η απομόνωση του νησιού και η αυτάρκεια το έκαναν δημοφιλές και ως αναχωρητήριο.
Οι Πτολεμαίοι Αιγύπτιοι κατέφευγαν εδώ με ολόκληρη την αυλή τους, βασιλιάδες χωρίς υπηκόους, κάθε φορά που κάποιος μνηστήρας ή εξέγερση τούς ανάγκαζε να εγκαταλείψουν την Αλεξάνδρεια.
Στη Σαμοθράκη βρήκε άσυλο και η άλλοτε περήφανη βασίλισσα Αρσινόη, χήρα Πτολεμαίου, όταν σκοτώθηκαν οι γιοι της και οι επίγονοι δεν την άφηναν σε χλωρό κλαρί.
Χάρτης της Μεσογείου και της Ευρώπης φιλοτεχνημένος από τον Πίρι Ρέις (πηγή: Βιβλιοθήκη Πανεπιστημίου Κωνσταντινούπολης)
Βαθιά ελληνικό, το νησί, που απέχει μόλις 12 μίλια από την (σήμερα τουρκική) Ίμβρο —και 24 από την Αλεξανδρούπολη—, έγινε αργότερα, πάλι λόγω των συνθηκών του, αλλά και της εγγύτητας προς την Πόλη, τόπος «άσκησης», ησυχαστήριο για πνεύματα ανήσυχα, θρησκευτικά, που βγαίνουν στο περιθώριο κι αφιερώνονταν στη μελέτη των γραφών και την αναζήτηση της αγιότητας.
Ο Πίρι Ρέις, που πάτησε το πόδι του στη Σαμοθράκη γύρω στο 1521, δεν πρέπει να τους συνάντησε εκείνους τους ευσεβείς μοναχούς.
Άκουσε μόνο να μιλούν γι’ αυτούς, και είδε τα κελιά τους στο «Παλιόπουλο», όπως το γράφει, μια πόλη γεμάτη παλιά καλύβια — που δεν είναι άλλη από τη σημερινή Παλαιόπολη, στη βορινή ακτή, λίγα χιλιόμετρα από την κύρια πόλη της Σαμοθράκης, τη Χώρα.
Πολλοί ονομάζουν τη Σαμοθράκη «τόπο αγίων», παραδέχεται ο Πίρι Ρέις. Αλλά αυτό, λέει, «είναι κατά τη γνώμη μου μεγάλο λάθος».
Η διατήρηση των παραδόσεων ενοχλούσε τον Τούρκο κουρσάρο, κι ας ήταν, όπως πιστεύουν πολλοί ιστορικοί, ελληνικής καταγωγής και ο ίδιος.
Πηγή: archaiologia.gr
Απ’ τη στιγμή που ασπάσθηκε το Ισλάμ και μπήκε στην υπηρεσία του σουλτάνου, για να χαρτογραφήσει το Αιγαίο και να συντάξει την περίφημη «Κατακτητική Ναυσιπλοΐα» του, ο άνθρωπος που το όνομά του θα έδιναν οι Τούρκοι 450 χρόνια αργότερα στο γνωστό «εξερευνητικό» τους σκάφος, ήθελε να εργάζεται για την οθωμανική αυτοκρατορία και μόνον.
Οι μοναχοί που αποσύρονταν στη Σαμοθράκη ήταν κατά την παράδοση υποψήφιοι για να υπηρετήσουν στην Αγία Σοφία της Πόλης, κι έπρεπε να περάσουν προηγουμένως αρκετό διάστημα «άσκησης» στο νησί.
Ο Πίρι Ρέις αποφεύγει να αναφερθεί στη λειτουργία του νησιού ως «ιερού» των Ελλήνων από την αρχαιότητα ως τις μέρες του, παρ’ όλο που γνωρίζει καλά τη φυσιογνωμία του τόπου.
Η ιερή κοινότητα της Σαμοθράκης ήταν τόσο γερή, τόσο ανθεκτική, που το νησί δεν έπεσε παρά εννέα ολόκληρα χρόνια μετά την Άλωση της Κωνσταντινούπολης.
Ο κουρσάρος που το εξερεύνησε, έφτασε εκεί κάπου εξήντα χρόνια αργότερα. Ο ανδρικός πληθυσμός είχε σφαγεί ήδη από τους Τούρκους.
Οι λίγοι που επέζησαν κρυβόμενοι ή αμυνόμενοι είχαν βέβαια εγκατασταθεί και πάλι στα σπίτια τους, αλλά γι’ αυτούς δεν γίνεται λόγος στο σύγγραμμα του γενίτσαρου.
Αντίθετα από τις περιγραφές που άφησε για άλλα νησιά του Αιγαίου, ο Πίρι Ρέις μιλάει για τη Σαμοθράκη χωρίς να αναφέρει λέξη για το είδος των κατοίκων που αντίκρισε.
Πρέπει, ίσως, να υποθέσει κανείς ότι το νησί ήταν ακόμη σχεδόν έρημο — ή ότι η υποδοχή που περίμενε τον χαρτογράφο του σουλτάνου ήταν τόσο κακή, που προτίμησε να μην την αναφέρει.
Το ωραίο νησί των ερώτων και των ασκητών αναπτύσσεται γοργά στη βορειοανατολική αυτή άκρη του χώρου που καταλαμβάνει σήμερα η Ελλάδα. Και οι κάτοικοί του, ριζωμένοι στην παραλία και στις πλαγιές των ηφαιστειογενών βουνών του, δεν σκέφτονται πια τα δεινά που τράβηξαν οι πρόγονοί τους τον 15ο αιώνα και τα χρόνια της τουρκοκρατίας που ακολούθησαν.
Αφ’ ότου απελευθερώθηκε, το 1912, η Σαμοθράκη ζει ειρηνικά και χωρίς εφιάλτες. Χρειάστηκε ένα καράβι, επίτηδες βαφτισμένο με το όνομα του επίβουλου πειρατή του 1521, να την πλησιάσει και πάλι, προαγγέλλοντας τα προκλητικά ζικ-ζακ του «Σισμίκ», για να ξυπνήσουν μνήμες που κανονικά θα έπρεπε να μην ταράζονται.
Το έργο του Πίρι Ρέις, με τον τίτλο «Bahriye: Κατακτητική Ναυσιπλοΐα στο Αιγαίο», μεταφρασμένο και σχολιασμένο από τη γεωγράφο του Πανεπιστημίου του Βίρτσμπουργκ Μαρία Φαράντου, κυκλοφόρησε πρόσφατα και στην Ελλάδα (εκδόσεις «Τελέθριον»). Πλουτισμένο με πλήθος εικόνες της εποχής, είναι ένα ντοκουμέντο συναρπαστικό όσο και επικίνδυνο, ανάλογα με το αν το κρατούν χέρια ελληνικά ή τουρκικά.
Και ανάλογα, βέβαια, με το πόσο θέλει να ξύσει κανείς παλιές πληγές — και ως πού θέλει να φτάσει.
*Κείμενο που έφερε τον τίτλο «Ένας πειρατής μετρούσε τα νησιά μας» και είχε δημοσιευτεί στην εφημερίδα «Τα Νέα» την Πέμπτη 23 Απριλίου 1987.
Το παρόν άρθρο αναδημοσιεύεται με αφορμή τη σημερινή επέτειο, τη συμπλήρωση 114 ετών από την απελευθέρωση του νησιού κατά τη διάρκεια του Α’ Βαλκανικού Πολέμου, ύστερα από 450 περίπου έτη σχεδόν αδιάλειπτης τουρκικής κυριαρχίας.
Την ημέρα εκείνη, 19η Οκτωβρίου 1912, αποβιβασθέν άγημα πεζοναυτών, με επικεφαλής το σημαιοφόρο Κωνσταντίνο Παναγιώτου, ύψωσε την ελληνική σημαία στο κτίριο του Λιμεναρχείου και ακολούθως κατέλαβε την πόλη της Σαμοθράκης, ενώ σκάφη του Ελληνικού Στόλου —μεταξύ τους, η ναυαρχίδα, το θωρηκτό «Γ. Αβέρωφ»— ναυλοχούσαν στα ανοιχτά του λιμένος της Καμαριώτισσας.
Στην κεντρική φωτογραφία του παρόντος άρθρου, στιγμιότυπο από τη δοξολογία για την πρώτη επέτειο της απελευθέρωσης της Σαμοθράκης (19 Οκτωβρίου 1913).
in.gr