- Συνέντευξη με τον διακεκριμένο επιστήμονα, Ομότιμο Καθηγητή του Ε.Κ.Π.Α. Δρ. Μιχάλη Βραχόπουλο
- Όπως τονίζει στη ΓΝΩΜΗ,«η ενέργεια ανήκει και σε αυτούς που φιλοξενούν το κόστος της» και πως «η επίκληση της “στρατηγικής σημασίας» του ενεργειακού κόμβου, δεν μειώνει τον λογαριασμό του ρεύματος», τονίζοντας την ανάγκη για έναν «Δήμο-Δον Κιχώτη»
- Η σημασία της απορριπτόμενης ενέργειας του TAP και πώς θα μπορούσε να αξιοποιηθεί προς όφελός της τοπικής κοινωνίας
Της Κικής Ηπειρώτου
Όταν η επιστήμη προτείνει και η πολιτεία σιωπά: μια δυνατή, γεμάτη παλμό θέση του διακεκριμένου επιστήμονα Μιχάλη Βραχόπουλου, που ως δημόσιος λειτουργός καταθέτει μια τεκμηριωμένη δημόσια παρέμβαση και όχι ένα καταγγελτικό μανιφέστο. Θέτει καίρια ερωτήματα που κινητοποιούν τον αναγνώστη και επιδιώκει να εμπνεύσει, να προβληματίσει και να ανοίξει δημόσια συζήτηση. Ο ομότιμος Καθηγητής και Αναπληρωτής Πρόεδρος στο Τμήμα Αγροτικής Ανάπτυξης, Αγροδιατροφής και Διαχείρισης Φυσικών Πόρων του ΕΚΠΑ άοκνα εκθέτει τη δημόσια στάση του, πιστός σε μια διαχρονική πορεία του στα πράγματα που ιστορικά οδηγεί σε δεκαετίες δημοσιεύσεων, γιατί αισθάνεται ευθύνη απέναντι στον τόπο, στη χώρα αυτή.
Η σχέση του με την Αλεξανδρούπολη είναι μεν μακρόχρονη, αλλά ως ερευνητής στην πανεπιστημιακή κοινότητα, επισημαίνει, προτείνει και κοινωνικά κινητοποιεί τους κατοίκους της μεθορίου να αντιδράσουν για το κοινό καλό μακροπρόθεσμα. Είχαμε την ευκαιρία σε μια άκρως ενδιαφέρουσα συζήτηση μαζί του να ρίξουμε φως σε όσα συμβαίνουν στον τόπο μας και κυρίως σε όσα θα μπορούσαν να συμβαίνουν έτσι ώστε το μέλλον να είναι περισσότερο αισιόδοξο για τους κατοίκους αυτής της περιοχής.
Κύριε καθηγητά, τα τελευταία χρόνια ακούμε διαρκώς ότι η Αλεξανδρούπολη και συνολικά η Θράκη εξελίσσονται σε έναν σημαντικό «ενεργειακό κόμβο». Είναι πράγματι αυτό συνώνυμο της ανάπτυξης;
Όχι κατ’ ανάγκην. Και εδώ ακριβώς βρίσκεται το ενεργειακό παράδοξο της Αλεξανδρούπολης.
Η περιοχή συγκεντρώνει ολοένα περισσότερες ενεργειακές υποδομές: αγωγούς, σταθμούς, εγκαταστάσεις φυσικού αερίου, λιμενικές δραστηριότητες και έργα ΑΠΕ. Κάθε νέα επένδυση παρουσιάζεται ως ένα ακόμη βήμα προς τη μετατροπή της Αλεξανδρούπολης σε ενεργειακό κόμβο.
Το ερώτημα όμως είναι πολύ απλό: ενεργειακός κόμβος για ποιον;
Ασφαλώς για τις διεθνείς ενεργειακές ροές, για τις μεγάλες εταιρείες, για τους γεωπολιτικούς σχεδιασμούς της χώρας και της Ευρώπης. Τι απομένει όμως στον πολίτη της Αλεξανδρούπολης και της Θράκης;
Η τοπική κοινωνία φιλοξενεί τις εγκαταστάσεις, υφίσταται τις μεταβολές στον φυσικό και παραγωγικό της χώρο και επωμίζεται τις σωρευτικές περιβαλλοντικές επιπτώσεις. Δεν έχει όμως εξασφαλιστεί ότι η αξία που παράγεται επιστρέφει με μετρήσιμο και ουσιαστικό τρόπο στους κατοίκους.
Άρα υποστηρίζετε ότι μια περιοχή μπορεί να έχει τεράστια ενεργειακή σημασία χωρίς αυτό να σημαίνει ότι το βιωτικό επίπεδο των κατοίκων της βελτιώνεται ;
Ακριβώς. Ο ενεργειακός κόμβος δεν είναι από μόνος του ανάπτυξη.
Μια μεγάλη υποδομή μπορεί να εξυπηρετεί τον επενδυτή, να ενισχύει τη γεωπολιτική θέση της χώρας και να καλύπτει διεθνείς ανάγκες, χωρίς να δημιουργεί αυτομάτως ευημερία στον τόπο όπου εγκαθίσταται.
Η πραγματική ανάπτυξη μετριέται διαφορετικά: από το αν μειώνεται το ενεργειακό κόστος των κατοίκων, αν η ενέργεια γίνεται φθηνότερη για τους αγρότες, αν δημιουργούνται παραγωγικές δραστηριότητες και, κυρίως, αν δημιουργούνται συνθήκες ώστε οι νέοι άνθρωποι να μπορούν να παραμείνουν στον τόπο τους.
Εάν αυτά δεν συμβαίνουν, τότε ο όρος «ενεργειακός κόμβος» κινδυνεύει να σημαίνει απλώς έναν τόπο διέλευσης και συγκέντρωσης ενεργειακών υποδομών, ενώ η υπεραξία παράγεται και κατανέμεται αλλού.
Έχετε αναφερθεί επανειλημμένα στην περίπτωση του TAP. Γιατί θεωρείτε ότι αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της αντίφασης;
Διότι έχουμε μια ιδιαίτερα χαρακτηριστική περίπτωση διαθέσιμης ενέργειας που απορρίπτεται στο περιβάλλον, την ώρα που η τοπική κοινωνία εξακολουθεί να πληρώνει ακριβά για την ενέργεια που χρειάζεται.
Αναφέρομαι στην απορριπτόμενη θερμότητα από τη λειτουργία των αεριοστρόβιλων του σταθμού συμπίεσης του TAP.
Υπό τις κατάλληλες τεχνικές και οικονομικές προϋποθέσεις, αυτή η θερμότητα θα μπορούσε να αξιοποιηθεί για τηλεθέρμανση, θερμοκήπια, ψυκτικές εγκαταστάσεις, αγροτοβιομηχανικές δραστηριότητες και άλλες παραγωγικές χρήσεις.
Έτσι, κάτι που σήμερα αντιμετωπίζεται ως ενεργειακό παραπροϊόν θα μπορούσε να μετατραπεί σε παραγωγικό πόρο.
Και εδώ φτάνουμε στην περίφημη παράγραφο 5.4.2 της ΑΕΠΟ και της Μελέτης Περιβαλλοντικών Επιπτώσεων;
Ακριβώς. Η συγκεκριμένη παράγραφος είχε ιδιαίτερη σημασία, διότι συνέδεε τη λειτουργία της εγκατάστασης με την αξιοποίηση της θερμικής ενέργειας προς όφελος της κοινωνίας.
Με βάση τους υπολογισμούς που έχω παρουσιάσει, μιλάμε για σημαντική ποσότητα θερμικής ενέργειας, της τάξης των 57 MW σε θερμότητα, η οποία διαφορετικά απορρίπτεται στο περιβάλλον. Η αξιοποίησή της για θέρμανση κτιρίων, θερμοκηπίων και εγκαταστάσεων θα μπορούσε να οδηγήσει σε ουσιαστική μείωση των εκπομπών διοξειδίου του άνθρακα, καθώς θα υποκαθιστούσε άλλες ενεργειακές παραγωγές. Αξίζει να τονίσουμε ότι μέρος αυτής της θερμότητας μπορεί να μετατραπεί σε χρήσιμη για τους κατοίκους ηλεκτρική ενέργεια.
Και εδώ είναι το κρίσιμο: δεν μιλάμε απλώς για περιβαλλοντική προστασία. Μιλάμε για μετατροπή μιας απώλειας σε οικονομική και κοινωνική αξία.
Τι σημαίνει αυτό στην πράξη για την Αλεξανδρούπολη;
Σημαίνει ότι η ίδια η ενεργειακή υποδομή θα μπορούσε να συνδεθεί με την τοπική παραγωγή.
Η θερμότητα μπορεί να υποστηρίξει θερμοκήπια, αγροτικές δραστηριότητες, μεταποίηση, ακόμη και άλλες ενεργειακές εφαρμογές. Με αυτόν τον τρόπο δημιουργούνται νέες οικονομικές δραστηριότητες, θέσεις εργασίας και εισόδημα. Άρα το ερώτημα δεν είναι μόνο «πόση ενέργεια περνά από την Αλεξανδρούπολη;». Το ερώτημα είναι πόση από αυτή την ενέργεια μετατρέπεται σε ευημερία για την Αλεξανδρούπολη.
Υπάρχει όμως και ένα δεύτερο ζήτημα: ποιος αναλαμβάνει το κόστος και ποιος τελικά παίρνει την αξία;
Αυτό είναι ίσως το σημαντικότερο ερώτημα. Οι μεγάλες ενεργειακές υποδομές έχουν περιβαλλοντικό και κοινωνικό αποτύπωμα. Όταν μάλιστα συγκεντρώνονται στην ίδια περιοχή, δεν μπορούμε να εξετάζουμε κάθε έργο απομονωμένα. Πρέπει να βλέπουμε και το σωρευτικό περιβαλλοντικό φορτίο. Το κόστος για την ανάπτυξη μιας τέτοιας εγκατάστασης μπορεί να καλυφθεί μέσα από δημόσιες και ευρωπαϊκές χρηματοδοτήσεις και διαχρονικά να αποσβεστεί από την χρησιμοποίηση της τελικής ενέργειας η οποία παράλληλα να είναι σημαντικά φθηνότερη από την σημερινή τιμή της.
Η Αλεξανδρούπολη δεν είναι ένας κενός χώρος εγκατάστασης. Είναι ένας τόπος με ανθρώπους, ιστορία, παραγωγικές δραστηριότητες και φυσικό περιβάλλον.
Η επίκληση της «στρατηγικής σημασίας» δεν μειώνει τον λογαριασμό του ηλεκτρικού ρεύματος. Δεν κάνει από μόνη της ανταγωνιστικότερη μια αγροτική επιχείρηση και δεν εγγυάται εργασία στους νέους. Εάν η περιοχή αναλαμβάνει μέρος του περιβαλλοντικού και κοινωνικού κόστους μιας εθνικής και διεθνούς ενεργειακής στρατηγικής, πρέπει να συμμετέχει και στα οφέλη της.
Και αυτό, ξέρετε, δεν είναι προνόμιο. Είναι ενεργειακή δικαιοσύνη.
Ποιος θα έπρεπε, κατά τη γνώμη σας, να διεκδικήσει αυτή την ενεργειακή δικαιοσύνη;
Ο πρώτος λόγος ανήκει στους πολίτες και ο θεσμικός ρόλος ανήκει στην Τοπική Αυτοδιοίκηση. Θα έπρεπε να βλέπουμε έναν Δήμο που δεν περιορίζεται στο να υποδέχεται τις μεγάλες επενδύσεις, αλλά διαπραγματεύεται σκληρά μαζί τους. Έναν Δήμο-Δον Κιχώτη, αν θέλετε, υπερασπιστή της αξίας του τόπου και των ανθρώπων του.
Θα έπρεπε να είναι ένα διαρκές bras de fer του Δήμου με κάθε κολοσσιαία επένδυση, όχι για να εμποδίσει την ανάπτυξη, αλλά για να εξασφαλίσει ότι η ανάπτυξη θα έχει πραγματικό τοπικό αποτύπωμα.
Εσείς προτείνετε μάλιστα ένα συγκεκριμένο μοντέλο ενεργειακής ανταποδοτικότητας. Πώς θα μπορούσε να λειτουργήσει;
Θα μπορούσαμε να ξεκινήσουμε από ένα νέο κοινωνικό συμβόλαιο.
Προτείνω να συζητήσουμε, μαζί με τους πολίτες, ένα πλαίσιο που θα μπορούσε να περιλαμβάνει:
— ένα Ταμείο Ενεργειακής Απόδοσης Θράκης, με συμμετοχή και των Τοπικών Οργανισμών Εγγείων Βελτιώσεων,
— ένα τοπικό ενεργειακό μέρισμα για τις κοινωνίες που φιλοξενούν ενεργειακές εγκαταστάσεις,
— υποχρεωτικά σχέδια αξιοποίησης της απορριπτόμενης θερμότητας και της ενέργειας που περισσεύει από ΑΠΕ,
— ενεργειακές κοινότητες με ουσιαστική συμμετοχή των Δήμων, των αγροτών και των τοπικών επιχειρήσεων,
— ειδικά κίνητρα για αγροτοβιομηχανικές και μεταποιητικές δραστηριότητες που αξιοποιούν ενέργεια η οποία σήμερα χάνεται,
— και, τέλος, πλήρη διαφάνεια για το ενεργειακό και περιβαλλοντικό αποτύπωμα όλων των υποδομών.
Και πριν λάμψουν τα σπαθιά των αντιθέσεων θέλω να τονίσω ότι, δεν πρόκειται για μια ουτοπική πρόταση. Είναι ένας τρόπος να μετατρέψουμε την ενέργεια από απλή διέλευση σε τοπική παραγωγική αξία.
Κύριε καθηγητά, πρόσφατα με την ομάδα σας επιστημόνων στο εργαστήριο του πανεπιστημίου σας συμμετείχατε σε μια σημαντική ευρωπαϊκή συνάντηση της European Technology and Innovation Platform on Renewable Heating and Cooling, της RHC-ETIP. Τι αποκομίσατε από αυτή τη συμμετοχή και ποια είναι τα βασικά ζητήματα που απασχολούν σήμερα την ευρωπαϊκή επιστημονική κοινότητα;
Ναι με το Πανεπιστημιακό Εργαστήριό μας Ενεργειακών και Περιβαλλοντικών Ερευνών (E2 ReLab-UoA) το οποίο έχω δημιουργήσει και επί δεκαετίες διηύθηνα, συμμετέχουμε στην πρωτοποριακή αυτήν πλατφόρμα. Η Ευρώπη, βλέπετε, βρίσκεται ήδη μέσα σε μια βαθιά ενεργειακή μετάβαση. Και όταν μιλάμε για αυτή τη μετάβαση, δεν μπορούμε να περιοριζόμαστε μόνο στην ηλεκτροπαραγωγή. Η θέρμανση και η ψύξη αποτελούν έναν από τους μεγαλύτερους ενεργειακούς τομείς και, ταυτόχρονα, ένα από τα πιο κρίσιμα πεδία για τη μείωση των εκπομπών και του ενεργειακού κόστους.
Η RHC-ETIP λειτουργεί ως ένας ευρωπαϊκός χώρος συνάντησης και συνεργασίας. Εκεί συναντιόμαστε επιστήμονες, ερευνητές, πανεπιστήμια, επιχειρήσεις και φορείς χάραξης πολιτικής, με κοινό στόχο να σχεδιαστεί έως το 2030, το επόμενο βήμα στην ανανεώσιμη θέρμανση και ψύξη. Στο ίδιο τραπέζι βρίσκονται η γεωθερμία, η ηλιοθερμία, οι αντλίες θερμότητας, η τηλεθέρμανση, η τηλεψύξη και η αποθήκευση θερμικής ενέργειας.
Το σημερινό ευρωπαϊκό πρόγραμμα SecRHC-4.0, στο πλαίσιο του Horizon Europe, καλύπτει την περίοδο από τον Μάρτιο του 2026 έως τον Φεβρουάριο του 2028 και έχει ως στόχο να ενισχύσει την έρευνα, την καινοτομία και τον ευρωπαϊκό σχεδιασμό στον τομέα της ανανεώσιμης θέρμανσης και ψύξης.
Άρα δεν μιλάμε για μια ακαδημαϊκή συζήτηση αποκομμένη από την πραγματικότητα. Μιλάμε για έναν οργανωμένο ευρωπαϊκό σχεδιασμό που εξετάζει πώς θα κάνουμε τη θέρμανση και την ψύξη καθαρότερες, αποδοτικότερες, οικονομικά βιώσιμες και προσιτές για τους πολίτες.
Πώς μεταφράζεται πιθανώς αυτή η ευρωπαϊκή συζήτηση στην πραγματικότητα της Αλεξανδρούπολης και, ειδικότερα, στο ζήτημα της απορριπτόμενης θερμότητας του TAP;
Η σύνδεση είναι άμεση. Αυτό ακριβώς προσπαθώ να αναδείξω εδώ και χρόνια: όταν μιλάμε για ενεργειακή μετάβαση, δεν αρκεί να μετράμε πόση καινούργια ενέργεια παράγουμε. Πρέπει να κοιτάμε και πόση ενέργεια υπάρχει ήδη, αλλά χάνεται ανεκμετάλλευτη.
Η απορριπτόμενη θερμότητα μιας ενεργειακής εγκατάστασης δεν είναι απλώς ένα παραπροϊόν που καταλήγει στο περιβάλλον. Με τον κατάλληλο τεχνικό σχεδιασμό, τις αναγκαίες υποδομές και μια σοβαρή οικονομική μελέτη, μπορεί να μετατραπεί σε χρήσιμο ενεργειακό πόρο!
Η Ευρώπη εξετάζει σήμερα ολοκληρωμένα συστήματα θέρμανσης και ψύξης, δίκτυα τηλεθέρμανσης, θερμική αποθήκευση, γεωθερμικές εφαρμογές, αντλίες θερμότητας και τρόπους αξιοποίησης θερμικών πόρων που μέχρι σήμερα παραμένουν αναξιοποίητοι.
Επιτελους, γιατί να θεωρούμε φυσιολογικό να απορρίπτεται θερμότητα στο περιβάλλον, την ώρα που νοικοκυριά, επιχειρήσεις και αγρότες πληρώνουν ακριβά για θέρμανση και ενέργεια;
Θα μπορούσε η Αλεξανδρούπολη να γίνει ένα πραγματικό εργαστήριο εφαρμογής αυτών των ευρωπαϊκών κατευθύνσεων;
Θα μπορούσε — και, κατά τη γνώμη μου, θα έπρεπε να το διεκδικήσει.
Η περιοχή διαθέτει ένα ιδιαίτερα σύνθετο και σημαντικό ενεργειακό δυναμικό: διεθνείς ενεργειακές υποδομές, διαθέσιμη απορριπτόμενη θερμότητα, γεωθερμικό δυναμικό, δυνατότητες ανάπτυξης ανανεώσιμων πηγών ενέργειας και μια ισχυρή αγροτική παραγωγή.
Το ζητούμενο δεν είναι να εξετάζουμε κάθε στοιχείο ξεχωριστά. Το ζητούμενο είναι να τα συνδέσουμε σε ένα ενιαίο σχέδιο.
Να συνδέσουμε τη διαθέσιμη θερμότητα με την αγροτική παραγωγή. Τη γεωθερμία με την τοπική οικονομία. Τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας με ενεργειακές κοινότητες. Την αποθήκευση με τις ανάγκες της παραγωγής. Και τις μεγάλες ενεργειακές υποδομές με συγκεκριμένα, μετρήσιμα κοινωνικά και οικονομικά οφέλη για την περιοχή.
Αυτό είναι, για μένα, το περιεχόμενο της ενεργειακής δημοκρατίας και της ενεργειακής δικαιοσύνης: ο τόπος που φιλοξενεί τις υποδομές να μην παραμένει απλώς θεατής, αλλά να συμμετέχει στον σχεδιασμό και να απολαμβάνει ουσιαστικά ανταποδοτικά οφέλη. κι επιτρέψτε μου να το επαναλαμβάνω ξανά και ξανά διότι πλέον δεν υπάρχει χρόνος στον οποίο να εναποθέσουμε τις ελπίδες ότι κάποτε θα συμβεί αυτομάτως…
Άρα η ένστασή σας δεν αφορά την ενεργειακή ανάπτυξη της Αλεξανδρούπολης, αλλά τον τρόπο με τον οποίο αυτή σχεδιάζεται και υλοποιείται;
Ακριβώς. Δεν είμαι αντίθετος ούτε στην ενέργεια ούτε στις επενδύσεις. Είμαι αντίθετος σε μια αντίληψη ανάπτυξης όπου ο τόπος αναλαμβάνει το περιβαλλοντικό, κοινωνικό και οικονομικό κόστος, ενώ η υπεραξία απομακρύνεται από την τοπική κοινωνία.
Η Ευρώπη προσπαθεί να διαμορφώσει ένα ενεργειακό σύστημα καθαρότερο, αποδοτικότερο, πιο ολοκληρωμένο και κοινωνικά δικαιότερο. Αυτό δεν είναι μια μακρινή θεωρητική επιδίωξη. Είναι η κατεύθυνση προς την οποία κινούνται ήδη η έρευνα, η τεχνολογία και η ευρωπαϊκή πολιτική.
Το κρίσιμο ερώτημα για την Αλεξανδρούπολη είναι αν θα περιοριστεί στο να παρακολουθεί αυτή τη μετάβαση από απόσταση ή αν θα διεκδικήσει ενεργό ρόλο και θα γίνει μέρος της.
Για να συμβεί αυτό, χρειάζονται επιστημονική γνώση, τεκμηριωμένος σχεδιασμός, διαφάνεια και σταθερή διεκδίκηση. Χρειάζεται, πάνω απ’ όλα, μια Τοπική Αυτοδιοίκηση που δεν θα αρκείται στο να υποδέχεται τις επενδύσεις, αλλά θα διαπραγματεύεται με όρους ουσιαστικού οφέλους για τον τόπο και τους ανθρώπους του.
Και ποιο είναι, τελικά, το διακύβευμα για τη Θράκη;
Το πραγματικό διακύβευμα δεν είναι αν η ενέργεια θα περάσει από τη Θράκη. Θα περάσει. Το ερώτημα είναι τι θα αφήσει πίσω της όταν περάσει. Εγκαταστάσεις, σωλήνες και περιβαλλοντικό αποτύπωμα; Ή φθηνότερη ενέργεια, παραγωγή, νέες επιχειρήσεις, αγροτική ανάπτυξη, θέσεις εργασίας και οικονομική αξία που θα παραμείνει στον τόπο;
Η Θράκη δεν μπορεί να είναι μόνο διάδρομος. Δεν μπορεί να είναι ο χώρος όπου παράγεται η ενεργειακή υπεραξία των άλλων.
Πρέπει να γίνει ο τόπος όπου ένα μέρος αυτής της υπεραξίας επιστρέφει στους ανθρώπους που ζουν εδώ.
Γιατί υπάρχουν άνθρωποι που επέλεξαν να μείνουν. Άνθρωποι που παραιτήθηκαν από τις αθηνοκεντρικές ευκαιρίες και παρέμειναν υπερασπιστές μιας μεθόριας περιοχής στο τριεθνές.
Και αυτούς τους ανθρώπους δεν μπορούμε να τους αντιμετωπίζουμε απλώς ως κατοίκους μιας περιοχής που «φιλοξενεί» εθνικές και διεθνείς ενεργειακές υποδομές.
Θα θέλατε να κλείσουμε με μία φράση που να συνοψίζει όσα λέτε;
Θα έλεγα το εξής: Η Αλεξανδρούπολη δεν θα γίνει ενεργειακή αποικία. Η ενέργεια ανήκει και σε αυτούς που φιλοξενούν το κόστος της.
Και οι άνθρωποι είναι που γράφουν ιστορία. Αυτό είναι το δίκαιο και αυτό είναι διαχρονικά το ηθικό.
Συμβολικά, και επειδή ταυτίζομαι απόλυτα, επιτρέψτε μου να κλείσω με αυτό το σπουδαίο απόσπασμα από τα «Πολιτικά» του Αριστοτέλη (βιβλίο Θ´) όπου τονίζεται πως «το να αναζητά κανείς παντού μόνο το υλικό ή το πρακτικό όφελος δεν ταιριάζει στους μεγαλόψυχους και ελεύθερους ανθρώπους, ενώ αξίζει να συμμετέχουν σε εκείνα τα χρήσιμα έργα που δεν ευτελίζουν αυτόν που τα υπηρετεί.»
«Τὸ ζητεῖν ἁπανταχοῦ τὸ χρήσιμον ἥκιστα ἁρμόζει τοῖς μεγαλοψύχοις καὶ ἐλευθερίοις· καὶ τῶν τοιούτων ἔργων δεῖ μετέχειν, ὅσα τῶν χρησίμων ποιήσει τὸν μετέχοντα μὴ βάναυσον.»