Είκοσι έξι νέοι από την Ελλάδα, τη Ρουμανία, την Ισπανία και τη Λετονία συναντήθηκαν στην Αλεξανδρούπολη στο πλαίσιο του Erasmus+ Youth Exchange. Μέσα από δράσεις και βιωματικά εργαστήρια εκπαιδεύτηκαν στον έλεγχο της αξιοπιστίας των πληροφοριών, στην αντιμετώπιση των fake news και στην υπεύθυνη χρήση των ψηφιακών μέσων.
Σε μια εποχή όπου μια ψευδής είδηση μπορεί να ταξιδέψει μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα από τη μία άκρη του κόσμου στην άλλη και η τεχνητή νοημοσύνη δημιουργεί ολοένα πιο πειστικό ψηφιακό περιεχόμενο, η ικανότητα να διακρίνει κανείς την αλήθεια από την παραπληροφόρηση δεν αποτελεί πλέον προνόμιο των δημοσιογράφων. Είναι μια δεξιότητα απαραίτητη για κάθε ενεργό πολίτη.
Ακριβώς αυτό ήταν το αντικείμενο του προγράμματος Erasmus+ Youth Exchange «DOUBLE CHECK», που πραγματοποιήθηκε στους χώρους του “Mindspark” στην Αλεξανδρούπολη, φιλοξενώντας νέους και ανθρώπους που εργάζονται με τη νεολαία από την Ελλάδα, τη Ρουμανία, την Ισπανία και τη Λετονία.
Για δέκα ημέρες, οι 26 συμμετέχοντες δεν περιορίστηκαν σε θεωρητικές παρουσιάσεις. Συμμετείχαν σε βιωματικά εργαστήρια, εκπαιδεύσεις, παιχνίδια ρόλων, ομαδικές δραστηριότητες και πρακτικές ασκήσεις, αναζητώντας τρόπους με τους οποίους μπορούν να αναγνωρίζουν την παραπληροφόρηση, να αξιολογούν την αξιοπιστία των πηγών και να μεταφέρουν αυτές τις γνώσεις στις κοινότητές τους.
Η πληροφορία αφορά πλέον όλους
Η υπεύθυνη του προγράμματος, Μαρία Ασουνσάο, εξηγεί ότι στόχος του Erasmus δεν ήταν απλώς η ανταλλαγή εμπειριών μεταξύ νέων διαφορετικών χωρών, αλλά η δημιουργία ανθρώπων περισσότερο συνειδητοποιημένων απέναντι στην πληροφορία που καταναλώνουν καθημερινά.
«Συμμετείχαν νέοι από τέσσερις χώρες και κατά τη διάρκεια των δέκα ημερών πέρασαν από το πρόγραμμα οκτώ διαφορετικοί μέντορες, προερχόμενοι από χώρους όπως η δημοσιογραφία, η ψυχολογία και η τεχνητή νοημοσύνη. Σκοπός μας ήταν να αποκτήσουν ένα πλήρες “εργαλείο” με τεχνικές και μεθόδους ώστε να μπορούν να αξιολογούν όσα βλέπουν στην τηλεόραση, στο διαδίκτυο και στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης», αναφέρει.
Όπως επισημαίνει, η εποχή έχει αλλάξει σημαντικά. «Για πολλά χρόνια θεωρούσαμε ότι μόνο οι δημοσιογράφοι είχαν την ευθύνη να ελέγχουν την πληροφορία. Σήμερα όμως όλοι οι πολίτες οφείλουμε να κάνουμε τις σωστές ερωτήσεις, να αναζητούμε τις πηγές και να μη δεχόμαστε άκριτα ό,τι εμφανίζεται στην οθόνη μας.»
Το πρόγραμμα εστίασε σε ζητήματα όπως η οικονομία της προσοχής στα κοινωνικά δίκτυα, οι τεχνικές διάδοσης ψευδών ειδήσεων, τα στερεότυπα, οι λογικές πλάνες, η αναζήτηση της αρχικής πηγής μιας εικόνας ή ενός βίντεο και η υπεύθυνη ψηφιακή συμπεριφορά.
Βιωματική μάθηση αντί για θεωρία
Ένα από τα πιο πρωτότυπα στοιχεία του «DOUBLE CHECK» ήταν ότι οι συμμετέχοντες κλήθηκαν να δημιουργήσουν οι ίδιοι παραδείγματα παραπληροφόρησης.
Σε ένα ασφαλές εκπαιδευτικό περιβάλλον σχεδίασαν και γύρισαν τέσσερα βίντεο που προσομοίωναν ψευδείς ειδήσεις, προκειμένου να κατανοήσουν στην πράξη πόσο εύκολα μπορεί να κατασκευαστεί ένα παραπλανητικό μήνυμα και πόσο δύσκολο είναι πολλές φορές να εντοπιστεί.
Παράλληλα, συμμετείχαν σε ασκήσεις επαλήθευσης πληροφοριών, έμαθαν να χρησιμοποιούν εργαλεία αντίστροφης αναζήτησης εικόνων και βίντεο, ενώ εκπαιδεύτηκαν σε τεχνικές fact-checking που εφαρμόζονται πλέον διεθνώς.
Από διαφορετικές χώρες, μία κοινή ομάδα
Πέρα όμως από το αμιγώς εκπαιδευτικό σκέλος, το Erasmus απέδειξε για ακόμη μία φορά ότι μπορεί να δημιουργήσει ισχυρούς δεσμούς ανάμεσα σε ανθρώπους διαφορετικών εθνικοτήτων.
Η Μαρία Ασουνσάο σημειώνει ότι ιδιαίτερη βαρύτητα δόθηκε στη δημιουργία μιας δεμένης ομάδας από την πρώτη κιόλας ημέρα.
«Ο εκπαιδευτής που επιλέξαμε διαθέτει μεγάλη εμπειρία στη διαχείριση ομάδων και καθημερινά πραγματοποιούνταν δραστηριότητες γνωριμίας και συνεργασίας. Θέλαμε οι συμμετέχοντες να νιώσουν ότι δεν βρίσκονται απλώς σε μια ξένη χώρα για ένα σεμινάριο, αλλά ότι αποτελούν μέλη μιας κοινότητας που τους στηρίζει σε κάθε τους ανάγκη.»
Σημαντικό ρόλο στην καθημερινότητα του προγράμματος είχε και η ομάδα υποστήριξης, η οποία φρόντιζε ώστε οι νέοι να αισθάνονται οικεία καθ’ όλη τη διάρκεια της παραμονής τους στην Αλεξανδρούπολη.
Η ελληνική φιλοξενία μέσα από την εμπειρία
Λένα άλλο σημαντικό μέρος; Του προγράμματος ήταν η γνωριμία των συμμετεχόντων με την τοπική κουλτούρα, παράδοση και φιλοξενία. Οι νέοι συμμετέχοντες γνώρισαν την ελληνική γαστρονομία, επισκέφθηκαν παραδοσιακά σημεία της πόλης, συμμετείχαν σε διαπολιτισμικές βραδιές όπου κάθε χώρα παρουσίασε στοιχεία της κουλτούρας της, ενώ ιδιαίτερο ενδιαφέρον προκάλεσε και το παραδοσιακό καφεμαντείο, μια εμπειρία που, όπως αναφέρθηκε, αποτελεί πλέον χαρακτηριστικό στοιχείο των δράσεων του οργανισμού.
Παράλληλα, είχαν την ευκαιρία να γνωρίσουν την Αλεξανδρούπολη, να περπατήσουν στην παραλία, να απολαύσουν τη θάλασσα και να έρθουν σε επαφή με την καθημερινότητα της πόλης.
«Μάθαμε να αμφισβητούμε ό,τι βλέπουμε»
Οι εμπειρίες των ίδιων των νέων επιβεβαιώνουν ότι το πρόγραμμα πέτυχε τον στόχο του. Ο Μίχτσε από τη Λετονία δηλώνει πως πλέον δεν εμπιστεύεται καμία πληροφορία χωρίς να την ελέγξει.
«Μάθαμε πώς διαδίδεται η παραπληροφόρηση και πώς μπορεί να επηρεάσει ολόκληρες κοινωνίες. Από εδώ και πέρα θα ελέγχω πάντα τις πηγές πριν πιστέψω κάτι. Αυτό όμως που θα μου μείνει περισσότερο είναι οι άνθρωποι που γνώρισα. Ξεκινήσαμε ως άγνωστοι και φεύγουμε σαν οικογένεια.»
Αντίστοιχα, ο Γιοέλ από την Ισπανία τονίζει ότι το πρόγραμμα απέδειξε πως οι νέοι μπορούν να εκπαιδεύουν αποτελεσματικά άλλους νέους.
«Συχνά δεν επαληθεύουμε τις πληροφορίες που διαβάζουμε. Αν δεν μάθουμε να το κάνουμε, αυτό θα αποτελέσει σοβαρό πρόβλημα για τις κοινωνίες μας. Παράλληλα γνωρίσαμε ανθρώπους από άλλες χώρες και καταλάβαμε ότι η γλώσσα τελικά δεν αποτελεί εμπόδιο όταν υπάρχει διάθεση συνεργασίας.»
Η εμπειρία μιας Ελληνίδας συμμετέχουσας
Η Κατερίνα, από την Ελλάδα, θεωρεί ότι το σημαντικότερο κέρδος ήταν η βιωματική προσέγγιση.
«Δεν αρκεστήκαμε στη θεωρία. Βγήκαμε στον δρόμο και δοκιμάσαμε στην πράξη πώς λειτουργεί η παραπληροφόρηση, παρατηρώντας τις αντιδράσεις των ανθρώπων. Αυτό σε βοηθά να αντιληφθείς πόσο εύκολα μπορεί κάποιος να χειραγωγηθεί όταν δεν ελέγχει τις πληροφορίες.»
Όπως σημειώνει, εξίσου σημαντική ήταν και η συνεργασία με ανθρώπους που μέχρι πριν από λίγες ημέρες ήταν εντελώς άγνωστοι μεταξύ τους.
«Μάθαμε να συνεργαζόμαστε, να λύνουμε διαφορές, να προσαρμοζόμαστε. Δεν ήταν πάντα εύκολο, αλλά ήταν μια εμπειρία που άξιζε απόλυτα.»
Η γνώση επιστρέφει στις τοπικές κοινωνίες
Η Νάρα από τη Ρουμανία δηλώνει ότι ο βασικός λόγος για τον οποίο επέλεξε να συμμετάσχει ήταν η θεματολογία του προγράμματος.
«Η παραπληροφόρηση είναι κάτι που επηρεάζει καθημερινά τις κοινωνίες μας. Ήθελα να μάθω πώς μπορούμε να την αναγνωρίζουμε και να προστατευόμαστε.»
Επιστρέφοντας στη χώρα της, σκοπεύει να μεταφέρει όσα έμαθε σε νέους και παιδιά της κοινότητάς της. «Θέλω να βοηθήσω περισσότερους ανθρώπους να μάθουν να ελέγχουν την πληροφορία και να μην παρασύρονται από εντυπωσιακούς τίτλους ή ψευδείς ειδήσεις.»
Ένα πρόγραμμα με συνέχεια
Οι διοργανωτές επισημαίνουν ότι το «DOUBLE CHECK» δεν αποτελεί το τέλος των δράσεων στην Αλεξανδρούπολη.
Ήδη προγραμματίζεται νέα ευρωπαϊκή δράση εθελοντισμού, μέσω της οποίας περίπου είκοσι νέοι από διάφορες χώρες θα βρεθούν στην πόλη, προσφέροντας εθελοντική εργασία και υλοποιώντας δραστηριότητες για την τοπική κοινωνία, με έμφαση στον ψηφιακό μετασχηματισμό, τη συμμετοχή των νέων και τη συνεργασία με ανθρώπους που διαθέτουν λιγότερες ευκαιρίες.
Η μεγαλύτερη επιτυχία
Ίσως το σημαντικότερο αποτέλεσμα του προγράμματος δεν αποτυπώνεται στους αριθμούς ούτε στις ώρες εκπαίδευσης.
Αποτυπώνεται στις σχέσεις που δημιουργήθηκαν, στην ανταλλαγή εμπειριών ανάμεσα σε ανθρώπους διαφορετικών πολιτισμών και στην κοινή συνειδητοποίηση ότι, στην ψηφιακή εποχή, η δημοκρατία και η ποιότητα της δημόσιας συζήτησης εξαρτώνται όλο και περισσότερο από την ικανότητα κάθε πολίτη να σκέφτεται κριτικά.
Το μήνυμα που έφυγε από την Αλεξανδρούπολη προς την υπόλοιπη Ευρώπη ήταν απλό αλλά ουσιαστικό: πριν κοινοποιήσουμε, πριν αναπαράγουμε, πριν πιστέψουμε, αξίζει πάντα να κάνουμε ένα… double check.
Γιώργος Πανταζίδης
