Κάτω από την σκιά της ανόδου της ακροδεξιάς στις δύο πλευρές του Ατλαντικού η Ευρώπη καλείται να (ξανα)βρει τον προσανατολισμό της
του Μάνου Λασκαράκη
Το σχέδιο ReArm Europe που πρότεινε η Ούρσουλα Φον Ντερ Λάιεν, μοιάζει με μια προσπάθεια της Ευρώπης να σηκώσει ανάστημα απέναντι στις παραδοσιακές στρατιωτικές υπερδυνάμεις ΗΠΑ και Ρωσία. Το «φλερτ» μεταξύ Τραμπ και Πούτιν και ο γεωπολιτικός αναθεωρητισμός που χαράσσουν οι δύο ηγέτες, αναστάτωσε την Γηραιά Ήπειρο και επανάφερε στο προσκήνιο την ιδέα της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης.
Οι πολιτικές εξελίξεις τρέχουν κάτω από την σκιά της ανόδου της ακροδεξιάς στις δύο πλευρές του Ατλαντικού. Αιχμή του δόρατος είναι ο εθνικισμός που εκδηλώνεται τόσο στο πεδίο της πολιτικής εξουσίας, όσο και στις επιλογές του εκλογικού σώματος. Αφού ο Πούτιν εισέβαλε στην Ουκρανία, ο Τραμπ κοιτά προς την Γροιλανδία φωνάζοντας «Make America Great Again», ενώ στην Γερμανία το ξενοφοβικό AfD έρχεται δεύτερο κόμμα στις εθνικές εκλογές.
Το πολυπρόσωπο φαινόμενο του εθνικισμού έχει ένα κοινό παρονομαστή. Τις ανθρώπινες κοινότητες που ονομάζουμε έθνη. Δεν υπάρχει ένας μόνο ορισμός της έννοιας του έθνους, είναι όμως κοινώς αποδεκτό στη συνείδησή μας ότι θα έθνη αποτελούν τα κομμάτια ενός παζλ στον παγκόσμιο χάρτη. Αν στρέψουμε το βλέμμα από τον χάρτη πίσω στην Ιστορία, θα βρούμε μεγάλο ενδιαφέρον στην εξέλιξη του εθνικισμού από την γέννησή του κατά την Γαλλική Επανάσταση έως και τις ημέρες μας. Πώς από ένα ριζοσπαστικό κίνημα έγινε μια δύναμη συντήρησης. Στην σύγχρονη εποχή, μέσα στο πλουραλιστικό περιβάλλον της παγκοσμιοποίησης και την έντονης κινητικότητας, το έθνος δέχεται αλλεπάλληλες προκλήσεις, προκαλώντας «ρωγμές» στο εθνικιστικό αίσθημα των (συντηρητικών κυρίως) πολιτών.
Στο σκηνικό υπάρχει μια ακόμα πρόκληση με υπερεθνικό και προοδευτικό πρόσημο. Και αφορά το μέλλον της Ευρώπης, ως μια Κοινότητα που αναζητά τον προσανατολισμό της και το μέλλον της.
Τα έθνη ως φαντασιακές κοινότητες
Ο ιστορικός και πολιτικός επιστήμονας Benedict Anderson προτείνει τον ακόλουθο ορισμό του έθνους: αποτελεί μια ανθρώπινη κοινότητα που φαντάζεται τον εαυτό της ως πολιτική κοινότητα, οριοθετημένη και κυρίαρχη. Η κοινότητα βρίσκεται σε φαντασιακό επίπεδο, καθώς κανένα μέλος της δεν θα γνωρίσει ούτε θα συναντήσει ποτέ τα περισσότερα από τα υπόλοιπα μέλη της, παρόλα αυτά έχει το συναίσθημα του συνανήκειν και ζουν με την ψευδαίσθηση ότι γνωρίζονται. Κάθε κοινότητα που είναι μεγαλύτερη από ένα χωριό όπου οι άνθρωποι έχουν προσωπική επαφή, είναι κατά τον Anderson φαντασιακή.
Κοινωνιολογικές έρευνες έχουν δείξει ότι ένας άνθρωπος μπορεί να γνωρίζει στενά και να θυμάται πληροφορίες για άλλους 150 περίπου ανθρώπους (αριθμός Dunbar). Κάτω από αυτόν τον αριθμό διάφορες κοινωνικές ομάδες και δίκτυα μπορούν να λειτουργήσουν βάσει προσωπικών γνωριμιών και φημολογίας. Πάνω όμως από αυτό τον αριθμό τα πράγμα αλλάζουν. Είναι αδύνατο να διοικηθεί μια μεραρχία χιλιάδων στρατιωτών με τον τρόπο που διοικείται μια οικογενειακή επιχείρηση. Πώς γίνεται λοιπόν να διοικούνται κράτη δισεκατομμυρίων πολιτών; Σύμφωνα με τον Ιστορικό Yuval Noah Harari, το μυστικό κρύβεται στην δύναμη της φαντασίας. Μεγάλος αριθμός ανθρώπων μπορούν να συνεργαστούν όταν πιστεύουν σε κοινούς μύθους, από την βιβλική δημιουργία του κόσμου έως και τους εθνικούς μύθους των σύγχρονων κρατών. Δύο στρατιώτες που γνωρίζονται για πρώτη φορά στο πεδίο της μάχης μπορεί να θυσιαστούν ο ένας για τον άλλον μόνο και μόνο επειδή πιστεύουν στην ένδοξη ιστορία του έθνους τους.
Η εξέλιξη του Εθνικισμού: Από ριζοσπαστικό σε συντηρητικό κίνημα
Πριν από την Γαλλική Επανάσταση δεν υπήρχε το αίσθημα του εθνικισμού ή του πατριωτισμού. Οι πολίτες προσδιορίζονταν ως υπήκοοι ενός βασιλείου ή μιας αυτοκρατορίας. Η ταυτότητα τους πήγαζε από την υποταγή σε έναν άρχοντα και το θρήσκευμα. Ο Διαφωτισμός και η Επανάσταση γκρέμισαν την νομιμοποίηση της ελέω Θεού μοναρχίας. Οι επαναστάτες εξεγέρθηκαν στο όνομα του λαού, τον οποίο αντιλαμβανόταν ως «Γαλλικό έθνος». Ο εθνικισμός ήταν ένα επαναστατικό δόγμα που αντανακλούσε την ιδέα πως «οι υπήκοοι του στέμματος» θα πρέπει να γίνουν «πολίτες της Γαλλίας» και υιοθετήθηκε αρχικά από την ανερχόμενη αστική τάξη.
Το ριζοσπαστικό ρεύμα του εθνικισμού προκάλεσε ένα ντόμινο με αποτέλεσμα όλες οι πολυεθνικές αυτοκρατορίες να καταρρεύσουν δίνοντας την θέση τους στα νεογέννητα έθνη κράτη.
Προς το τέλος του 19ου αιώνα όμως, ο χαρακτήρας του εθνικισμού άλλαξε. Τα σύμβολα των κρατών, όπως η σημαία, ο εθνικός ύμνος και οι μύθοι περί αιωνιότητας του έθνους, μετέτρεψαν τον εθνικισμό σε λαϊκό κίνημα. Στο πεδίο της πολιτικής εξουσίας, τόσο η πολιτική των μαζών όσο και το εκπαιδευτικό σύστημα, «ντύθηκαν» με τα σύμβολα του έθνους και πέρασαν στην συνείδηση της λαϊκών τάξεων. Η ρητορική του εθνικισμού αποσυνδέθηκε από τον προοδευτικό και φιλελεύθερο χαρακτήρα της και λειτούργησε περισσότερο ως εργαλείο συντήρησης και άμυνας απέναντι σε εσωτερικές και εξωτερικές απειλές, όπως ο σοσιαλισμός ή άλλα έθνη που χαρακτηρίστηκαν «εχθρικά».
Το πρόσωπο του εθνικισμού στην σύγχρονη Ευρώπη
Σύμφωνα με τον φιλόσοφο και ανθρωπολόγο Ernest Gellner, ο εθνικισμός είναι κατά κύριο λόγο μια πολιτική αρχή η οποία υποστηρίζει την εναρμόνιση της πολιτικής και την εθνικής οντότητας. Ο εθνικισμός ως αίσθημα ή ως κίνημα μπορεί να οριστεί υπό το πρίσμα αυτής της αρχής. Εθνικιστικό αίσθημα είναι το αίσθημα οργής που προκαλεί η παραβίαση της αρχής, ή το αίσθημα ικανοποίησης που προκαλεί η εκπλήρωσή της.
Μια μορφή παραβίασης της αρχής μπορεί να είναι η αποτυχία ενός κράτους να συμπεριλάβει στα όριά του όλα τα μέλη του αντίστοιχου έθνους. Μετά τη διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης το 1991, μεγάλο μέρος ρωσόφωνων πληθυσμών κατέληξαν στην επικράτεια της Ουκρανίας. Σύμφωνα με τις επίσημες θέσεις του Κρεμλίνου ο πόλεμος κόντρα στην Ουκρανία το 2022 κηρύχτηκε, μεταξύ άλλων, για να προστατεύσει αυτούς τους πληθυσμούς, ενώ ο Πούτιν αποκάλεσε «ιστορικά ρωσικά εδάφη» τις περιοχές που ζούνε οι ρωσόφωνοι.
Μια δεύτερη μορφή παραβίασης είναι όταν το κράτος περιλαμβάνει εντός του αλλοεθνείς. Τουλάχιστον 5,1 εκατ. άνθρωποι από τρίτες χώρες μετανάστευσαν το 2022 στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Σε απόλυτους αριθμούς, ο μεγαλύτερος αριθμός μη υπηκόων που ζουν στα κράτη-μέλη της E.E. την 1η Ιανουαρίου 2023 βρέθηκε στη Γερμανία με 12,3 εκατομμύρια. Στις πρόσφατες εκλογές στην Γερμανία, το εθνικιστικό κόμμα AfD ήρθε δεύτερο πίσω από τους Χριστιανοδημοκράτες με 20%. Tο AfD θεωρεί το μεταναστευτικό απειλή για την εθνική ταυτότητα των Γερμανών και ισχυρίζεται πως «το εγχείρημα της πολυπολιτισμικότητας έχει αποτύχει».
Όταν η λέξη εθνικισμός εμφανίζεται σήμερα στους τίτλους της επικαιρότητας, αφορά στις περισσότερες περιπτώσεις πολιτικά κόμματα και κινήματα που αναπτύσσονται σε εδραιωμένα έθνη-κράτη. Τέτοιου είδους κινήματα προέρχονται από την άκρα δεξιά και είναι συντηρητικά. Οι συντηρητικοί πιστεύουν ότι τα έθνη προκύπτουν με φυσικό τρόπο από την επιθυμία των ανθρώπων να μοιράζονται τη ζωή τους με εκείνους που έχουν κοινές συνήθειες, γλώσσα και πολιτιστική κληρονομιά. Στην πολιτική ατζέντα των εθνικιστικών κομμάτων στον ευρωπαϊκό χώρο κυριαρχεί σήμερα η διατήρηση της εθνικής ταυτότητας που απειλείται από την μετανάστευση και τους μετασχηματισμούς που προκαλεί η παγκοσμιοποίηση.
Παρότι τα εθνικιστικά κόμματα όπως το AfD χαρακτηρίζονται ενίοτε ως ριζοσπαστικά, δεν έχουν τα χαρακτηριστικά που να τα καθιστά τέτοια, καθώς απέχουν πολύ από τις ριζοσπαστικές δυνάμεις που άλλαξαν τον Ευρωπαϊκό χάρτη την εποχή των επαναστάσεων. Θα ξεχωρίσω δύο στοιχεία: 1ο. Το αίτημα και δημοκρατία και ανεξαρτησία κόντρα στην ολιγαρχία, τον αυτοκρατορικό ζυγό ή την ξένη κυριαρχία, δεν είναι σήμερα ζητούμενα αλλά κεκτημένη πραγματικότητα. 2ο. Το όραμα του έθνους της ισότητας, ιδέα που κάποτε εκφράστηκε από διανοούμενους όπως ο Ρουσσώ, σήμερα μετατράπηκε σε ένα έθνος ασπίδα απέναντι σε «εχθρούς» το οποίο κηρύττουν οι συντηρητικοί, οι λαϊκιστές και οι ξενοφοβικοί. Κάτι ανάλογο ισχύει σήμερα και στην περίπτωση της Ρωσικής εισβολής. Αυτό που επιδιώκει πρωτίστως ο Πούτιν, είναι να κερδίσει εδάφη από μια χώρα που βρίσκεται πλέον υπό δυτική επιρροή και «φλερτάρει» με την ένταξη στο ΝΑΤΟ, παρά να «απελευθερώσει» τις ρωσόφωνες περιοχές. Ο ρωσικός επεκτατισμός είναι μια ακόμα έκφανση εθνικισμού, καθώς επιδιώκει την διασφάλιση της κυριαρχίας της στην ευρύτερη περιοχή, απέναντι στην «εχθρική» δύση.
O Εθνικισμός αντιμέτωπος με τον πλουραλισμό
Αν ένας νέος Παλαιστίνιος είχε τη δυνατότητα να σπουδάζει και να εργαστεί στο Ισραήλ, ένα από τα πιο προηγμένα κράτη του κόσμου, ή να παραμείνει στην Γάζα, μια από τις φτωχότερες και πιο αποκλεισμένες περιοχές του κόσμου, ποια θα ήταν η συμφέρουσα επιλογή του;
Τώρα ας αντιστρέψουμε το ερώτημα: Αν ένας ισραηλινός είχε την ευκαιρία να ανοίξει την πόρτα ενός πανεπιστημίου σε ένα Παλαιστίνιο και μετά να του προσφέρει μια θέση εργασίας στο Ισραήλ, αντί να τον αποκλείσει πίσω από ένα τείχος, με τις όποιες συνέπειες συνεπάγονται, ποια θα ήταν η συμφέρουσα επιλογή του;
Η απάντηση ιδεατά μοιάζει απλή, αλλά δεν είναι. Αφενός διότι του πρώτου παραμένει ανεκπλήρωτη η αρχή του Gellner και αφετέρου γιατί ο δεύτερος μπορεί να φοβάται την δράση του πρώτου σε περίπτωση που επιθυμεί να την εκπληρώσει.
Μπορούν Ισραηλινοί και Παλαιστίνιοι να αποκτήσουν το συναίσθημα του συνανήκειν και να συμβιώσουν σε μια πλουραλιστική κοινωνία; Και αν ναι, κάτω από ποια φαντασιακή κατασκευή θα μπορούσαν να συνεργαστούν; Το μόνο που γνωρίζουμε είναι ότι το αίσθημα του εθνικισμού και οι πολιτισμικές (κυρίως θρησκευτικές) διαφορές που χωρίζουν τους δύο λαούς, στέκονται εμπόδιο για την συμβίωσή τους. Η λύση των δύο εθνών κρατών είναι τελικά η εκπλήρωση της αρχής του Gellner και ταυτόχρονα η απόρριψη του πλουραλισμού.
Η Ευρώπη δεν βρίσκεται αντιμέτωπη με τόσο βαθιά διλήμματα. Ο ευρωπαϊκός εθνικισμός είναι ένα αντανακλαστικό απέναντι στην μετανάστευση, τους υπερεθνικούς θεσμούς της Ε.Ε. και την παγκοσμιοποίηση. Το Brexit ήταν μια χαρακτηριστική εκδήλωση εθνοπροστατευτισμού του Ηνωμένου Βασιλείου απέναντι στις υποχρεώσεις της ως κράτος μέλος της Ε.Ε. Είναι λίγο οξύμωρο, η μέχρι πρότινος μεγαλύτερη αυτοκρατορία και ηγέτιδα της παγκοσμιοποίησης κατά την εποχή της αποικιοκρατίας, αλλά και μέλος της Ένωσης από το 1973, να αναδιπλώνεται και να αμύνεται απέναντι σε ένα φαινόμενο που η ίδια αρχικά ξεδίπλωσε.
Ο εθνικισμός στην Ευρώπη έχει ένα ακόμα χαρακτηριστικό. Είναι σε μεγάλο βαθμό εκκοσμικευμένος. Η ηγέτιδα του AfD, Άλις Βάιντελ, δηλώνει ανοιχτά ομοφυλόφιλη, κάτι αρκετά ασύμβατο με το ιδεολογικό πλαίσιο των συντηρητικών. Μπορεί η δήλωση της σεξουαλικής της ταυτότητας να μην αναίρει την εθνικιστική της ρητορική, φανερώνει όμως ότι, εντός μιας φιλελεύθερης δημοκρατίας, είναι οι προοδευτικές ιδέες που γίνονται κτήμα των συντηρητικών παρά το αντίστροφο. Όσο και αν η ακροδεξιά γίνεται κήρυκας του εθνικισμού, της ομοφοβίας και της εσωστρέφειας, όσο βαδίζει στα χνάρια του ευρωπαϊκού κοινοβουλευτισμού, βαδίζει μαζί και στα χνάρια αξιών του πλουραλισμού.
Τα εθνικιστικά κόμματα του Ευρωκοινοβουλίου τάσσονται πάντα κατά της διεύρυνσης της Ένωσης. Όταν όμως τελικά συμβαίνει μια διεύρυνση, οι νεοφώτιστοι εθνικιστές ευρωβουλευτές εντάσσονται στην ίδια ομάδα με τους «ομοϊδεάτες» άλλων κρατών και πλέον όλοι μαζί, από τα διπλανά έδρανα, ψηφίζουνε κατά μιας νέας διεύρυνσης. Τι παράδοξο να επωφελείσαι από μια διεύρυνση και να αποτρέπεις την επόμενη με τα ίδια επιχειρήματα που πρώτα στρέφονταν εναντίον σου! Να ένα παράδοξο του εθνικισμού: Αξιοποιεί τον πλουραλισμό για να τον απορρίψει! Αλλά συνάμα να και ένα αισιόδοξο στοιχείο της Ευρωπαϊκής συμβίωσης και διεύρυνσης. Ακροδεξιά (και μεταξύ τους εχθρικά) κόμματα μπαίνουν στο χωνευτήρι του πλουραλισμού και τελικά συνεργάζονται.
Το «Αμερικανικό Όνειρο» και η Ευρώπη ως «Φαντασιακή Κοινότητα»
Όταν το 1776 οι Ηνωμένες Πολιτείες ανακήρυξαν την ανεξαρτησία τους ο πληθυσμός αποτελούνταν από Άγγλους, Σκοτσέζους, Γερμανούς, Ολλανδούς, Γάλλους, Ισπανούς και Πορτογάλους, Ευρωπαίους άποικους. Ο ρόλος του Αμερικανικού εθνικισμού κατά την συγκρότηση του νεοσύστατου έθνους ήταν καθοριστικός. Οι ιδέες του Διαφωτισμού για ελευθερία και ισονομία ήταν και εδώ παρούσες, με πρεσβευτές διανοούμενους όπως ο Τόμας Τζέφερσον. Το αίτημα των ΗΠΑ για ανεξαρτησία από την Βρετανική Αυτοκρατορία ήταν αίτημα αυτοδιακυβέρνησης ενός έθνους που το χώριζε ένας ωκεανός από τους Άγγλους μονάρχες. Ο Αμερικανικός εθνικισμός είχε όμως μια ιδιαιτερότητα σε σχέση με τον Ευρωπαϊκό. Δεν βασίζονταν σε μια κοινή γλώσσα ή πολιτιστική κληρονομιά, αλλά αποκλειστικά σε πολιτικές αξίες. Οι αρχές του διαφωτισμού εμπλουτίστηκαν με τον ρεπουμπλικανισμό, το «Αμερικάνικο Όνειρο» και τον καπιταλισμό, οδηγώντας σε συνεργασία και ομοψυχία πολίτες ενός ετερόκλητου λαού και εν τέλη στην οικοδόμηση του πιο ισχυρού έθνους.
Ακολουθώντας τα χνάρια της Ευρώπης, ο εθνικισμός μεταλλάσσεται σήμερα και στην Αμερική. Ο νεοεκλεγείς πρόεδρος Τραμπ υπέγραψε διάταγμα το οποίο καθιερώνει για πρώτη φορά την αγγλική ως επίσημη γλώσσα την ΗΠΑ, «τιμώντας τη μακρά παράδοση πολύγλωσσων αμερικανών πολιτών, οι οποίοι έμαθαν αγγλικά και τα δίδαξαν στα παιδιά τους», όπως αναφέρει. Η έννοια της παράδοσης είναι βαθιά ριζωμένη στην κουλτούρα των συντηρητικών αλλά εδώ προκύπτει ένας συμβολισμός. Ότι σε αντίθεση με το 1776, η γλώσσα και η κληρονομιά έχουν για την σημερινή κυβέρνηση προτεραιότητα και οι πολιτικές αξίες υποχωρούν. Η ανακοίνωση του Τραμπ ότι θα παγώσει τη χρηματοδότηση σε πανεπιστήμια που συμμετείχαν σε «παράνομες» διαδηλώσεις, είναι μια άτακτη υποχώρηση πολιτικών αξιών.
Το «Αμερικάνικο Όνειρο» ίσως μετατραπεί σε εφιάλτη. Γιατί θύμα του Τραμπισμού δεν είναι μόνο οι πολιτικές αξίες αλλά και ο ίδιος ο καπιταλισμός. Η οικονομία της αγοράς και το ελεύθερο εμπόριο κινδυνεύουν να βρεθούν όμηροι ενός οικονομικού πολέμου που εξαπέλυσε ο Αμερικανός πρόεδρος με όπλα τους εκβιασμούς και τους δασμούς. Η νεωτερική οικονομική φιλοσοφία της αύξησης του πλούτου μέσω της τεχνολογίας, της γνώσης, της εξωστρέφειας και της αμοιβαίας αλληλεξάρτησης των εθνών, απειλείται από μια παλιομοδίτικη μερκαντιλιστική πολιτική του προστατευτισμού και του «να ψοφήσει η κατσίκα του γείτονα».
Η ραγδαία αλλαγή στάσης της Αμερική του Τραμπ απέναντι στον πόλεμο της Ουκρανίας και τον ευρύτερο ρόλο του ΝΑΤΟ αιφνιδίασε την Ευρώπη. Το «φλερτ» του Τραμπ με τον Πούτιν προμηνύει μια άτυπη νομιμοποίηση αναθεωρητισμού η οποία εξυπηρετεί και τους δύο. «Παίρνεις λίγη Ουκρανία, παίρνω λίγη Γροιλανδία». Ο επεκτατικός εθνικισμός φέρνει κοντά τους δύο ηγέτες, ενώ παράλληλα τους χωρίζει από την Ευρώπη, η οποία βρίσκεται ξαφνικά εκτεθειμένη αμυντικά. Παράλληλα δέχεται πολιτικά χτυπήματα. Δημοκράτες ηγέτες της Γηραιάς Ηπείρου γίνονται αποδέκτες υποτιμητικών σχολίων από τον αντιπρόεδρο των ΗΠΑ Βανς και τον μεγιστάνα Μάσκ, τη στιγμή που οι ακροδεξιοί ευρωσκεπτικιστές λαμβάνουν εγκώμια και στήριξη μέσω social media.
Η αντίδραση της Ευρώπης με το ReArm Europe είναι ένα δείγμα ότι επιχειρεί να σηκώσει ανάστημα απέναντι στις παραδοσιακές στρατιωτικές υπερδυνάμεις. Είναι όμως αυτό αρκετό; Μπορεί ένα εξοπλιστικό πρόγραμμα να αναγεννήσει το όραμα της Ευρωπαϊκής Ολοκλήρωσης;
Η Ευρώπη χρειάζεται εμπνευστές. Αυτούς που θα χαράξουν τις πολιτικές αξίες ενός νέου πλουραλιστικού έθνους. Που θα θέσουν ακλόνητα επιχειρήματα για τα οποία ο κατακερματισμός μας αποδεικνύεται αδιέξοδος ενώ η ενοποίησή μας σωτήρια. Και να δύο απλά παράδειγμα: Εάν η ασφάλεια των σιδηρόδρομων ήταν ευθύνη ενός ομοσπονδιακού υπουργείου μεταφορών θα υπήρχε τηλεδιοίκηση εγκατεστημένη στην Λάρισα τον Φεβρουάριο του 23 και δεν θα είχαμε θρηνήσει 57 νεκρούς στα Τέμπη. Εάν η προστασία των δασών ήταν ευθύνη ενός ομοσπονδιακού υπουργείου, οι χώρες του νότου που πλήττονται περισσότερο από την κλιματική αλλαγή θα απολάμβαναν ένα μεγαλύτερο και σύγχρονο ευρωπαϊκό στόλο από πυροσβεστικά αεροσκάφη. Πόσα τέτοια παραδείγματα μπορούμε να βρούμε; Υγεία, παιδεία, τεχνολογία, πολιτισμός, πρόνοια, ασφάλεια, μεταναστευτικό. Κάθε τομέας μπορεί να ωφεληθεί από την ομοσπονδοποίηση της Ευρώπης. Αρκεί κάποιος οραματιστής να μας καταφέρει να φανταστούμε, όπως είχε γράψει ο Anderson, την ευρωπαϊκή μας κοινότητα ως πολιτική κοινότητα και να νιώσουμε το συνανήκειν με ανθρώπους που ζουν στην άλλη άκρη της ηπείρου μας, κάτω από κοινές αξίες. Αξίες σαν αυτές που σήμερα καταπατούν ο Τραμπ και ο Πούτιν. Το μέλλον της Ευρώπης βρίσκεται στα χέρια της φαντασίας. Και η φαντασία έχει ένα δύσκολο έργο. Να υπερνικήσει τους επιμέρους συντηρητικούς εθνικισμούς των ευρωπαϊκών εθνών και να γεννήσει ένα προοδευτικό και ισχυρότερο αίσθημα. «ReImagine Europe!». Ας φανταστούμε ξανά της Ευρώπη.
Βιβλιογραφικές πηγές
- Benedict Anderson, Φαντασιακές κοινότητες. Στοχασμοί για τις απαρχές και τη διάδοση του εθνικισμού
- Ernest Gellner, Έθνη και Εθνικισμός
- Andrew Heywood, Πολιτικές Ιδεολογίες
- Yuval Noah Harari, Sapiens: Μια σύντομη ιστορία του ανθρώπου
