Μια συνέντευξη με τον αγωγό του ελληνικού πολιτισμού, τη Δημοκρατία – Μέρος 8ο

« Η πολιτειακή αρχή των Εννέα Αρχόντων και οι επιμέρους αρμοδιότητες τους»

του Γιώργου Αναγνωστόπουλου

Περιληπτικά ποιες θα μπορούσαμε να πούμε ήταν οι κύριες πολιτειακές αρχές στην Αθηναϊκή Δημοκρατία και οι αρμοδιότητες τις οποίες αυτές ασκούσαν;

Ο Αριστοτέλης μας επισημαίνει ότι μια κοινωνία για να λειτουργήσει έχει ανάγκη από πολλούς «επιστάτες».

«πολλῶν γάρ ἐπιστατῶν ἡ πολιτική κοινωνία δεῖται»    

Ο Ιστορικός Μ. Β. Σακελλαρίου (1912 -2014) στο έργο του «Η Αθηναϊκή Δημοκρατία» σημειώνει πως η αθηναϊκή δημοκρατία δημιούργησε πλήθος πολυμελών και συλλογικών πολιτειακών αρχών και ακόμη μερικών ατομικών. Οι οποίες ανέρχονταν κατά τα μέσα του 4ου αιώνα π.Χ. σε 700, χωρίς να συνυπολογιστούν οι «Διαιτηταί» που ήταν όλοι Αθηναίοι, τη χρονιά που γινόταν 60 χρονών.

Οι αρχές αυτές στηρίζονταν πάνω στη βάση της ίσης αντιπροσώπευσης και των δέκα φυλών της Αττικής στα αξιώματα του πολιτικού σώματος. Οι οποίοι ελάμβαναν καθημερινά από την Πόλη ένα μικρό χρηματικό ποσό ώστε να αποφεύγεται ο αποκλεισμός των φτωχών πολιτών στα δημόσια αξιώματα.

Μία ενδεικτική αναφορά των αξιωμάτων κατά την περίοδο της αθηναϊκής δημοκρατίας  ήταν οι Εννέα Άρχοντες τους οποίους αποτελούσαν ο Ἄρχων, ο Βασιλεύς, ο Πολέμαρχος και οι έξι Θεσμοθέτες. Την εποχή του Κλεισθένη είχε προστεθεί και η αρχή του Γραμματέα ώστε να εκπροσωπούνται και οι δέκα φυλές, η ονομασία όμως «Εννέα Άρχοντες» διατηρήθηκε για λόγους παράδοσης. Υπήρχαν και πολλά άλλα αξιώματα στα οποία οι πολίτες εκλέγονταν λόγω επαγγελματικής επάρκειας όπως οι δέκα Στρατηγοί, οι δέκα ταξίαρχοι, οι δέκα ίππαρχοι, οι δέκα φύλαρχοι, οι δέκα στρατολόγοι, ο επιμελητής ύδρευσης, οι διευθυντές και οι δάσκαλοι των εφήβων κ.α.  Σε όλα τα άλλα αξιώματα οι πολίτες συμμετείχαν με κλήρωση όπως οι Ένδεκα (ένα σώμα με αστυνομικά καθήκοντα) η Βουλή των 500, οι Τεσσαράκοντα (σαράντα δικαστές οι οποίοι κληρώνονταν τέσσερις σε καθεμιά από τις δέκα φυλές) οι Αγορανόμοι, οι Οδοποιοί, επισκευαστές των Ιερών, τα μέλη των δικαστηρίων της Ηλιαίας, του Αρείου Πάγου, των φονικών δικαστηρίων (τέσσερα διαφορετικά δικαστήρια για την εκδίκαση διαφορετικών ειδών ανθρωποκτονίας) τα μονομελή δικαστήρια των δήμων και πολλά άλλα. Μάλιστα όπως θα επισημάνει ο συγγραφέας και διδάκτωρ Κοινωνικής Ιστορίας Αλέξανδρος Κόντος στο έργο του «Δημοκρατία ένα άγνωστο πολίτευμα» τα 99,87 % των αρχόντων ήταν κληρωτοί και μόνο 0,13% αιρετοί.

Ο θεσμός δε της Εκκλησίας του Δήμου, στις συνεδριάσεις του οποίου (40 φορές το χρόνο, εκτός από τις έκτακτες) συμμετείχαν όλοι οι αθηναίοι πολίτες οι οποίοι συμπλήρωναν το 20 έτος της ηλικίας τους και λάμβαναν χώρο στο λόφο της Πνύκας, αποτέλεσε το κυρίαρχο πολιτειακό όργανο, καθώς ήλεγχε και τη Βουλή, αλλά και τους άρχοντες, δίνοντας έτσι ταυτότητα στο πολίτευμα της Αθήνας που δεν ήταν άλλο από την Δημοκρατία.

Οι Εννέα Άρχοντες και ο γραμματέας οι οποίοι διορίζονταν ένας από κάθε φυλή, περνούσαν από αυστηρή κριτική από την βουλή των πεντακοσίων και το δικαστήριο. Οι «άρχοντες» ελέγχονταν συνεχώς από το «Δήμο», τη «Βουλή» και τους πολίτες και λογοδοτούσαν στο τέλος της ετήσιας θητείας τους.

Πώς λειτουργούσε ακριβώς η αρχή των Εννέα Αρχόντων;

Η θητεία των Εννέα Αρχόντων όπως και των περισσοτέρων αξιωμάτων ήταν ετήσια και γινόταν με το σύστημα της διπλής κλήρωσης. Αρχικώς κάθε φυλή κλήρωνε δέκα υποψήφιους και εν συνεχεία όλοι οι υποψήφιοι και των δέκα φυλών κληρώνονταν από τους θεσμοθέτες στο Θησείο.

Ο θεσμός της τυχαίας επιλογής δεν ενείχε το μειονέκτημα πως θα μπορούσαν να κληρωθούν και άτομα με περιορισμένες ικανότητες;

 Όπως και πάλι σημειώνει ο Ιστορικός Μ. Β. Σακελλαρίου στο έργο του «Η Αθηναϊκή Δημοκρατία» ο κίνδυνος αυτός αρχικώς αποφεύγονταν από την άρνηση των ιδίων ως προς την ανάληψη των καθηκόντων τους ή διορθώνονταν από την αρχή της συλλογικότητας και των έλεγχο της ηθικής τους συγκρότησης πριν, κατά τη διάρκεια και στο τέλος της ετήσιας θητείας τους, αρχικά από τη Βουλή και στη συνέχεια από τα δικαστήρια της Ηλιαίας.

Όπως μας λέει ο Αριστοτέλης στην Αθηναίων Πολιτεία όλοι αυτοί, έκτος από το γραμματέα, κρίνονται πρώτα από τη βουλή των Πεντακοσίων – Ένα αντιπροσωπευτικό σώμα των πολιτών, που είχε 500 κληρωτά μέλη, βοηθούσε το «Δήμο» επεξεργαζόταν τα νομοσχέδια και είχε τον κύριο ρόλο στη διοίκηση του κράτους, καθώς επόπτευε και συντόνιζε τους «άρχοντες», είχε όμως και μερικούς δικούς της τομείς δράσεως, ιδίως τον τομέα των ναυτικών εξοπλισμών. Ο γραμματέας κρίνεται από δικαστήριο, όπως και όλοι οι άλλοι αξιωματούχοι, γιατί όλοι όσοι διορίζονται σε αξίωμα, είτε με κλήρο είτε με εκλογή, κρίνονται από δικαστήριο προτού αναλάβουν υπηρεσία. Οι εννέα άρχοντες εξετάζονται πρώτα από τη βουλή και ύστερα από το δικαστήριο. Παλαιότερα δεν αναλάμβανε εξουσία όποιος αποδοκιμαζόταν από τη βουλή, αλλά τώρα μπορεί να κάνει έφεση στο δικαστήριο, του οποίου η απόφαση είναι τελεσίδικη. [55.3] Όταν γίνεται η κρίση, ρωτούν: «Ποιος είναι ο πατέρας σου και σε ποιον δήμο ανήκεις και ποιος είναι ο πάππος σου, ποια η μητέρα σου και ποιος ο πατέρας της μητέρας σου και από ποιους δήμους;» Μετά τον ρωτούν αν συμμετέχει στη λατρεία του Πατρώου Απόλλωνα και του Ερκείου Δία και πού βρίσκονται τα ιερά τους. Ύστερα, αν έχει οικογενειακούς τάφους και πού βρίσκονται, έπειτα αν φροντίζει τους γονείς του και αν πληρώνει τους φόρους και αν έχει υπηρετήσει τη θητεία του.

Αυτό να υποθέσω πως δεν ισχύει σήμερα πουθενά στον κόσμο.

Σήμερα σε όλο τον κόσμο όχι μόνο δεν υφίσταται ο έλεγχος της ηθικής υπόστασης των υποψήφιων πολιτικών, αλλά η εικόνα τους μπορεί να κατασκευαστεί πολύ εύκολα από τις στρατηγικές πολιτικών εκστρατειών,  αξιοποιώντας συγκεκριμένα τις νέες τεχνολογίες των μίντια. Εξάλλου, η χειραγώγηση των μαζών στην εικονιστική εποχή απαιτεί πλέον ελάχιστες δεξιότητες και σχεδόν μηδαμινά έξοδα.

Στην Αθήνα του 5ου αιώνα οι «άρχοντες» ως εκτελεστικά όργανα των αποφάσεων του «Δήμου» που ήταν και νομοθέτης και κυβερνήτης, ελέγχονταν και αποδυναμώνονταν από το λαό, διότι η καχυποψία του «Δήμου» για τους «άρχοντες» εμπόδιζε στο να δημιουργήσουν ιεραρχικές δομές, όπως επί παραδείγματι μεταξύ των «Στρατηγών» ή μεταξύ των οικονομικών «αρχόντων». Ο «Δήμος» δεν είχε εμπιστοσύνη στους πολίτες που καταλάμβαναν κάποιο αξίωμα, τους έβλεπε ως εν δυνάμει τυράννους. Γι’ αυτό και αντικατέστησε την εκλογή ως μέσον αναδείξεως «αρχόντων» και «βουλευτών» με την κλήρωση, αλλά και την ενιαύσια θητεία τους στα αξιώματα.

Συνεχίζοντας, λοιπόν, ο Αριστοτέλης ως προς τον τρόπο ανάληψης  των καθηκόντων των Εννέα Αρχόντων μας λέει παρακάτω:  Αφού του απευθύνει (ο πρόεδρος) αυτές τις ερωτήσεις, του λέει: «Φώναξε τώρα μάρτυρες για όσα είπες». [55.4] Και όταν παρουσιάσει τους μάρτυρές του, ρωτούν: «Έχει κανείς κάποια κατηγορία εναντίον του;» Κι αν υπάρχει κάποιος κατήγορος, το δικαστήριο του δίνει το λόγο και μετά ο κατηγορούμενος απολογείται. Ύστερα αποφασίζει η βουλή με ανάταση χεριών και στο δικαστήριο με ψήφο. Αν δεν παρουσιαστεί κατήγορος, γίνεται αμέσως η ψηφοφορία. Και παλαιότερα μόνον ένας δικαστής έριχνε την ψήφο του στην ψηφοδόχο, άλλα τώρα όλοι οι δικαστές πρέπει να ψηφίσουν για τους εννέα άρχοντες, ώστε αν κάποιος πονηρός υποψήφιος καταφέρει να ξεφύγει από τους κατηγόρους του, να μπορούν οι δικαστές να τον απορρίψουν. [55.5] Αφού περάσουν τη δοκιμασία αυτή, πηγαίνουν στο βράχο, όπου είναι τοποθετημένα τα κομμάτια (από τα θυσιασμένα ζώα), στον ίδιο βράχο όπου παίρνουν όρκο οι δικαστές όταν εκδίδουν την απόφασή τους, καθώς και όσοι παίρνουν όρκο αν είναι να κάνουν κάποια μαρτυρία. Ανεβαίνουν, λοιπόν, επάνω στο βράχο και ορκίζονται να ασκήσουν τα καθήκοντά τους με δικαιοσύνη και σύμφωνα με τους νόμους και να μη λάβουν δώρα που θα είναι σχετικά με την άσκηση της εξουσίας τους, αν όμως λάβουν, υποχρεώνονται να δώσουν ως αφιέρωμα έναν ανδριάντα χρυσό. Αφού ορκιστούν εκεί, πηγαίνουν στην Ακρόπολη και δίνουν τον ίδιο όρκο. Έπειτα από αυτά, αναλαμβάνουν τα καθήκοντά τους.»

Ποιες ήταν οι διοικητικές αρμοδιότητες των αξιωμάτων τους;

Ο «επώνυμος Άρχων» είχε πολλές και σημαντικές διοικητικές αρμοδιότητες. Γενικώς όμως θα μπορούσαμε να πούμε πως προστάτευε τα δικαιώματα του οικογενειακού οίκου. Οι αρμοδιότητες του όμως επεκτείνονταν και στην οργάνωση θεατρικών διαγωνισμών, αλλά ακόμη και θρησκευτικών τελετών.

Ο «Βασιλεύς» (απλός τίτλος αξιώματος) στα χρόνια της αθηναϊκής δημοκρατίας είχε θρησκευτικές αρμοδιότητες και συμμετείχε στην απονομή δικαιοσύνης, χωρίς να έχει δικαίωμα ψήφου, σε δίκες που αφορούσαν ασέβεια, τις οποίες παρέπεμπε και προέδρευε σε Ηλιακό δικαστήριο, αλλά και δίκες ανθρωποκτονίας τις οποίες παρέπεμπε στον Άρειο Πάγο.

Στον «Πολέμαρχο» ανατίθενται εκτελεστικές αρμοδιότητες σχετικά με τη μέριμνα ορφανών οικογενειών από τους πολέμους αλλά και δικαστικές αρμοδιότητες των «μετοίκων» (ξένων) και των «απελεύθερων» (δούλων που είχαν ανακτήσει την ελευθερία τους) που δεν είχαν προστάτη, καθώς δεν είχαν την ιδιότητα του αθηναίου πολίτη.

Η εξαμελής αρχή των θεσμοθετών ασχολούνταν με ζητήματα τα οποία είχαν να κάνουν με την προετοιμασία αγωγών στο δικαστήριο για δημόσιες και ιδιωτικές διαφορές.

Αντίθετα με όσα είπες, σήμερα σε όλο τον κόσμο η δημοκρατία, θα λέγαμε, έχει γίνει ένα είδος αθλήματος για θεατές, στο οποίο ο λαός κάθε φορά επιλέγει πλευρά ανάμεσα στις ανταγωνιζόμενες κομματικές ομάδες.

Σωστά, η αρχαία αθηναϊκή δημοκρατία είχε θεσπίσει νόμους ισοτιμίας για όλους τους πολίτες της, αλλά και θεσμούς ελέγχου των λειτουργών της ώστε να προστατεύεται η Δημοκρατία. Εξάλλου, δεν υπήρχε κυβέρνηση όπως τη γνωρίζουμε σήμερα ώστε να ασκεί την εκτελεστική εξουσία, καθώς τα διάφορα πολιτειακά όργανα, οι άρχοντες οι οποίοι κληρώνονταν εκτελούσαν τις αποφάσεις της εκκλησίας του δήμου. Ας μην ξεχνούν όμως οι κυβερνόντες ότι ο κυρίαρχος λαός μπορεί να ανακαλέσει και να απολύσει κάθε στιγμή, όπως θα έλεγε ο Rousseau τους «επιτρόπους» του, βουλευτές, αλλά και πολλές φορές όπως έδειξε η ιστορία, να τιμωρήσει παραδειγματικά όσους πλουτίζουν σε βάρος της συλλογικότητας.

0 Σχόλιο

Αφήστε ένα σχόλιο