Μια συνέντευξη με τον αγωγό του ελληνικού πολιτισμού, τη Δημοκρατία – Μέρος 5ο

«Τα είδη των πολιτευμάτων και ο ρόλος της παιδείας ως προς το αίτημα της αυτοθέσμισης»

του Γιώργου Αναγνωστόπουλου

 Επειδή το πρώτο πράγμα που κάνει ο άνθρωπος, όπως είπες, είναι πολίτευμα, θα ήθελα να σταθούμε λίγο για να δούμε ποια είναι τα είδη των πολιτευμάτων γενικότερα.

Η βάση είναι ποιος είναι πηγή εξουσίας.

α. Όταν είναι ένα πρόσωπο είναι Μοναρχία.
β. Όταν είναι λίγοι που νέμονται και ασκούν την εξουσία είναι Ολιγαρχία.
γ. Και όταν είναι πολλοί, ο Δήμος, είναι Δημοκρατία.

Τρία είναι λοιπόν τα πολιτεύματα άσχετα με πόσα ονόματα έχουν φτάσει να τα δίνουν σήμερα οι κατέχοντες την εξουσία σε όλο τον κόσμο, επιδιώκοντας να θολώσουν τα διαυγή νερά των εννοιών και του λόγου. Μία πολύ παλιά τακτική των διανοούμενων απολογητών των κυρίαρχων τάξεων. Ορθώς, λοιπών, επισήμανε ο Αμερικανός ψυχίατρος και ψυχαναλυτής ουγγρικής καταγωγής, εκπρόσωπος του αντιψυχιατρικού κινήματος, Τόμας Στέφεν Σας (1920 – 2012) στο «Ο Πόλεμος των Ορισμών» ότι: «… Ο πόλεμος για τον έλεγχο του κόσμου είναι πόλεμος ορισμών…».

Για να επανέλθουμε όμως στο θέμα μας, ο Αριστοτέλης αυτές τις τρεις πηγές εξουσίας τις χωρίζει σε ζεύγη:

α. Τη Μοναρχία τη χωρίζει σε βασιλεία και τυραννία.
β. Την Ολιγαρχία τη χωρίζει σε Αριστοκρατία και Ολιγαρχία.
γ. Και τη Δημοκρατία τη χωρίζει σε Πολιτεία και Δημοκρατία.

Νομίζω ότι επιγραμματικά ο Αριστοτέλης στα Πολιτικά του μας αναφέρει, εκτός από τα είδη των πολιτευμάτων, τα ορθά πολιτεύματα, καθώς και τις παρεκκλίσεις τους, αλλά και την διαφορά της Ολιγαρχίας από τη Δημοκρατία.

Ναι, πολύ σωστά το επισήμανες και μάλιστα σύμφωνα με το φιλόσοφο, όσα πολιτεύματα αποσκοπούν στο κοινό συμφέρον είναι ορθά, ενώ όσα εξυπηρετούν αποκλειστικά το συμφέρον των αρχόντων, της ολιγαρχίας ή του πλήθους ανήκουν στις παρεκκλίσεις των ορθών πολιτευμάτων, δηλαδή όπως τα ονομάζει ο Αριστοτέλης ανήκουν στα ημαρτημένα πολιτεύματα. Στη συνέχεια αρχίζει να εξετάζει τα είδη των πολιτευμάτων:

Μας λέει, λοιπόν, συγκεκριμένα ότι ο καθορισμός των παραπάνω μας οδηγεί να εξετάσουμε τώρα πόσα είναι τα πολιτεύματα και ποια τα γνωρίσματά τους. Θα εξετάσουμε πρώτα τα ορθά, γιατί αν τα προσδιορίσουμε, οι παρεκκλίσεις απ’ αυτά θα γίνουν φανερές. (25) Αφού πολιτεία και πολίτευμα σημαίνουν το ίδιο πράγμα, κι η διακυβέρνηση, η υπέρτατη εξουσία των πόλεων, αναγκαστικά ασκείται ή από ένα άτομο ή από λίγους ή από πολλούς. Όταν το ένα αυτό άτομο ή οι λίγοι ή οι πολλοί κυβερνούν σύμφωνα με το κοινό συμφέρον, αναγκαστικά τα πολιτεύματα αυτά είναι ορθά. (30) Όταν όμως έχουν σκοπό να εξυπηρετήσουν το προσωπικό συμφέρον του ενός ή των λίγων (όπως γίνεται σήμερα) ή του πλήθους είναι παραβιάσεις. Γιατί ή πρέπει να αρνηθούμε τον τίτλο του πολίτη σ’ αυτούς που μετέχουν στη διακυβέρνηση ή πρέπει να μετέχουν σ’ αυτήν αφού είναι πολίτες.

Και ποια πολιτεύματα αποβλέπουν στο κοινό συμφέρον;

Μας αναφέρει ότι συνηθίζουμε από τα μοναρχικά πολιτεύματα να ονομάζουμε «βασιλεία» εκείνο που αποβλέπει στο κοινό συμφέρον, (35) και αριστοκρατία, τη διακυβέρνηση από λίγους κι όχι από ένα μονάχα πρόσωπο, είτε επειδή κυβερνούν οι άριστοι, είτε επειδή η εξουσία τους έχει σκοπό να κάμει άριστη την πόλη και τους πολίτες. Όταν κυβερνά την πόλη ο λαός για το κοινό καλό, σ’ αυτό το πολίτευμα δίνουμε το όνομα «πολιτεία» που είναι κοινό για όλα τα πολιτεύματα. Και πολύ σωστά. (40) Γιατί αν είναι δυνατό να εξακριβώσουμε την αρετή ενός ανθρώπου ή μιας μικρής ομάδας ανθρώπων, [1279b] είναι πολύ δύσκολο να διακρίνουμε κάθε είδος αρετής μέσα στο πλήθος, και μάλιστα την πολεμική, επειδή αυτή υπάρχει μέσα στη μάζα. Γι’ αυτό το λόγο σ’ αυτή την πολιτεία η υπέρτατη εξουσία ανήκει στην τάξη των πολεμιστών και μετέχουν στην κυβέρνηση αυτοί που κατέχουν όπλα. (Δηλαδή που έχουν τη δυνατότητα ν’ αγοράζουν και να συντηρούν τον οπλισμό τους. Κάτι που δεν έχει να κάνει με υπερβολικές εισοδηματικές διαφορές).

Και πότε έχουμε παρεκτροπές αυτών των πολιτευμάτων κατά τον Αριστοτέλη;

Συνεχίζοντας μας λέει ότι: (5) Παρεκτροπές των πολιτευμάτων που αναφέραμε είναι η τυραννία της βασιλείας, η ολιγαρχία της αριστοκρατίας, και της «πολιτείας» η δημοκρατία. Η τυραννία είναι μια μοναρχία που εξυπηρετεί το συμφέρον μονάχα του μονάρχη. Η ολιγαρχία ωφελεί μονάχα τους πλούσιους. Η δημοκρατία μονάχα τους φτωχούς. (10) Όμως κανένα από τα πολιτεύματα αυτά δεν εξυπηρετεί το συμφέρον του συνόλου των πολιτών.

Όμως, όπως πολύ ορθά επισήμανες στην αρχική σου ερώτηση, και είναι πολύ σημαντικό – σύμφωνα με τον Αριστοτέλη – η πραγματική διαφορά που υπάρχει ανάμεσα στη (40) δημοκρατία και την ολιγαρχία, είναι η φτώχεια κι ο πλούτος. [1280a] Κι αναγκαστικά επομένως, όπου κυβερνούν οι πλούσιοι άσχετο αν είναι λίγοι ή πολλοί, έχουμε ολιγαρχία, όπου οι άποροι, έχουμε δημοκρατία.

 «…ᾧ δὲ διαφέρουσιν ἥ τε (40) δημοκρατία καὶ ἡ ὀλιγαρχία ἀλλήλων πενία καὶ πλοῦτός [1280a] ἐστιν, καὶ ἀναγκαῖον μέν, ὅπου ἂν ἄρχωσι διὰ πλοῦτον, ἄν τ’ ἐλάττους ἄν τε πλείους, εἶναι ταύτην ὀλιγαρχίαν, ὅπου δ’ οἱ ἄποροι, δημοκρατίαν…»

Δεν μου είπες όμως ποιο θεωρεί ο Αριστοτέλης ως σταθερότερο πολίτευμα;

Ο Αριστοτέλης θεωρεί ως σταθερότερο πολίτευμα τη Δημοκρατία, διότι αφενός όταν κυβερνούν οι πολλοί είναι σπανιότερο να υποπέσουν σε λάθη απ’ ότι οι λίγοι ή ο ένας και αφετέρου οι κοινωνικές ταραχές  είναι λιγότερες.

Στη Δημοκρατία υπάρχει μόνο ένας τύπος συγκρούσεων και είναι ο αγώνας ανάμεσα στους ολιγαρχικούς και τους Δημοκρατικούς.

Στην Ολιγαρχία όμως οι συγκρούσεις είναι διπλές, γιατί υπάρχει η σύγκρουσή  ανάμεσα στους ολιγαρχικούς και τους Δημοκρατικούς, αλλά υπάρχει και η σύγκρουση ανάμεσα στους ολιγαρχικούς. Οπότε και η αστάθεια του πολιτεύματος είναι μεγαλύτερη.

Και στη Βασιλεία ή την Τυραννία υπάρχουν βέβαια οι συγκρούσεις ανάμεσα στην πρώτη αρχή της εξουσίας και τον λαό, αλλά και οι Βασιλείς ή οι τύραννοι κάθε τόσο σφάζονται για τη διαδοχή της εξουσίας Εδώ θα μπορούσαμε να αναφέρουμε πλείστα παραδείγματα από την αρχαία Ρώμη, το Βυζάντιο αλλά ακόμη και τη Μακεδονική δυναστεία αυτοκρατόρων οι οποίοι δολοφονήθηκαν για τη διαδοχή της εξουσίας.

Παρ’ όλα αυτά ποια ήταν η έκδηλη προτίμηση του Αριστοτέλη;

Ο Αριστοτέλης, παρά τους προσωπικούς του δεσμούς με μονάρχες όπως ήταν ο Φίλιππος της Μακεδονίας, δεν έκρυβε την προτίμησή του στη «Μέση Πολιτεία», όπως ονόμασε ο ίδιος. Πιστεύοντας ότι αυτή η μορφή πολιτεύματος είναι η «άριστη», επισήμανε ότι σ’ αυτή φτωχοί και πλούσιοι είναι ίσοι απέναντι στο νόμο και ότι η μεσαία τάξη εξασφαλίζει την απαιτούμενη ισορροπία ανάμεσα σε πλούσιους και φτωχούς, διότι κρατά το κέντρο βάρους στη μέση, αν απειληθεί σύγκρουση ανάμεσα στις ακραίες τάξεις, αποτρέποντας τις στάσεις και τους φατριασμούς, καθώς οι άνθρωποι με μεσαίο εισόδημα δεν είναι ούτε δουλοπρεπείς όπως οι φτωχοί, ούτε υπερόπτες όπως οι πλούσιοι, στοιχεία που είναι αντίθετα προς την ανάπτυξη της αρετής. Και ότι, όπου επικρατεί η μεσαία τάξη, δεν αναπτύσσεται το κοινωνικό και ταξικό μίσος, γιατί από άποψη ιδιοκτησίας οι μεγάλες διαφορές περιορίζονται, με αποτέλεσμα οι κίνδυνοι πολιτικής αναταραχής να είναι ελάχιστοι.

Και σ’ ένα ιδανικό κράτος, όπως λες, ποια θα μπορούσε να είναι η ζωή των πολιτών;

Η ζωή των πολιτών σε ένα ιδανικό κράτος, κατά τον Αριστοτέλη, δεν μπορεί να εκδηλώνεται παρά με την άσκηση της αρετής για το καλό του συνόλου. Αλλά τέτοιο κράτος, επισήμανε ο ίδιος, δε μπορεί να υπάρξει χωρίς την αγωγή των πολιτών, εφόσον οι πολίτες ανήκουν στην πόλη και οι στόχοι της πόλης είναι κοινοί για όλους. Άρα μετά το πολίτευμα, το δεύτερο από τα αναγκαία μέσα για την πραγμάτωση μίας τέτοιας Μέσης Πολιτείας για τον Αριστοτέλη δεν είναι παρά η μόρφωση των παιδιών ως αυριανοί πολίτες. Εξάλλου, αξίζει να αναφέρουμε πως και για τον Κορνήλιο Καστοριάδη, όπως θα σημειώσει στο δοκίμιό του: «Η δημοκρατία ως διαδικασία και ως πολίτευμα» το ανθρώπινο ον, ως νεογέννητο, είναι ριζικά απροσάρμοστο στους νόμους και τους θεσμούς της εκάστοτε κοινωνίας μέσα στην οποία καλείται να κοινωνικοποιηθεί. Έτσι, λοιπόν, το άτομο στην πορεία μετατρέπεται σε μία μικρογραφία της κοινωνίας ή καλύτερα σε ένα είδος ολογράμματος του κοινωνικού κόσμου. Επομένως οι δημοκρατικές διαδικασίες δεν μπορούν να αναπαραχθούν, παρά μόνο εάν και εφόσον ενσαρκώνονται μέσα από δημοκρατικούς θεσμούς, οι οποίοι έχουν δημιουργηθεί από τους ίδιους τους πολίτες ως ενεργά υποκείμενα και που απαιτούν την καθολική και διαρκή  συμμετοχή τους στη διαμόρφωση των νόμων.

Πόσο μεγάλο ρόλο παίζει η παιδεία στη διαμόρφωση των θεσμών και των νόμων, όπως τόνισες;

Κάτω απ’ αυτή την οπτική ο Κορνήλιος Καστοριάδης θα επισημάνει πως ακόμα κι αν έπεφτε από τον ουρανό μία Δημοκρατία τόσο πλήρης και τέλεια όσο θα θέλαμε, η Δημοκρατία αυτή δε θα μπορούσε να διατηρηθεί περισσότερο από μερικά χρόνια, εάν δεν κατάφερνε να παράγει μέσα στην κοινότητα άτομα που της αντιστοιχούν και τα οποία είναι καταρχήν και πριν απ’ όλα ικανά να τη λειτουργήσουν και να την αναπαράγουν. Καταλήγοντας έτσι στο συμπέρασμα πως δεν είναι δυνατόν να υπάρξει δημοκρατική κοινωνία χωρίς δημοκρατική παιδεία. Κάτι το οποίο θα επισημάνουν και οι σοφιστές του 5ου αιώνα π.Χ., θέτοντας τον άνθρωπο στο κέντρο των πραγμάτων, εφόσον έχει αποδεσμευτεί από φυσικές και μεταφυσικές αυθεντίες και είναι πάνω απ’ όλα αυτόνομος. Είναι δηλαδή, σύμφωνα με τον Αριστοτέλη ενεργός πολίτης που στηρίζεται στην παιδεία του, διαμορφώνοντας ελεύθερα – ως φορέας πολιτικής ελευθερίας στα πλαίσια της πόλεως στην οποία εμπεριέχεται – ο ίδιος τους θεσμούς και τους νόμους, ως προς την πρόκριση του κοινού συμφέροντος. Σε αναντιστοιχία με σήμερα,  όπου η λήψη των όποιων πολιτικών αποφάσεων από την πολιτική τάξη της χώρας δεν λαμβάνει υπόψη της τη σύννομη γνώμη της κοινωνίας.     

0 Σχόλιο

Αφήστε ένα σχόλιο