Μία συνέντευξη με τον αγωγό του ελληνικού πολιτισμού, τη Δημοκρατία, Μέρος 56ο

«Η αντιφατική σύνθεση της βυζαντινής κοινωνίας»

του Γιώργου Αναγνωστόπουλου

Στην προηγούμενη συνάντησή μας είχες πει πως θα ήταν καλό να εμβαθύνουμε περαιτέρω στη σύνθεση της βυζαντινής κοινωνίας, καθώς και, αν προλάβουμε βέβαια, στους σκληρούς και βάναυσους νόμους που επιβάλλονταν σε παραβάτες των νόμων ή αντιφρονούντες καθ’ όλη τη διάρκεια της βυζαντινής περιόδου. Θα μπορούσες λοιπόν αρχικά να μας πεις δύο λόγια για τα κύρια χαρακτηριστικά της Βυζαντινής κοινωνίας;

Είναι γνωστό πως από την εποχή του Μ. Κωνσταντίνου καθιερώθηκε μία νέα δομή διακυβέρνησης, όπου ο αυτοκράτορας θεωρούνταν ο εκλεκτός του Θεού κι ο λαός εξέφραζε τη συγκατάθεσή του μέσα από τη βούληση του στρατού, της συγκλήτου και των δήμων. Ωστόσο, αν και πολλοί Έλληνες βυζαντινολόγοι μελετητές συγκαλύπτουν τα γεγονότα, η απουσία ενός συστήματος εκλογής οδήγησε στο θεσμό της συμβασιλείας και την καθιέρωση ενός είδους βασιλικής κληρονομικής δυναστείας, δημιουργώντας μία συγκεκριμένη τάξη διεφθαρμένων αυλικών κι ευνούχων αξιωματούχων, η οποία παρέμενε εγκαταστημένη γύρω από τη βασιλική αυλή. Μάλιστα η συγγραφέας Βάννα ντε Αγγέλις στο έργο της «Οι ευνούχοι. Η εκπληκτική και απόκρυφη ιστορία τους» αναφέρει πως περιζήτητοι σε κάθε εποχή από τους αυτοκράτορες του βυζαντίου ήταν οι ευνούχοι, οι οποίοι, σύμφωνα με μία φράση του Κωνσταντίνου Ζ΄ του Πορφυρογέννητου, ήταν περισσότεροι κι από ένα σύννεφο μύγες σ’ ένα γεμάτο τραπέζι το καλοκαίρι. Στην αυλή του Βυζαντίου σχηματίστηκε από την πρώιμη ήδη εποχή μια πραγματική τάξη ευνούχων, οργανωμένων ιεραρχικά, με τίτλους ευγενείας θεσπισμένους ειδικά γι’ αυτούς, που προσέδιδαν σ’ ένα ευνούχο μεγαλύτερη εξουσία απ’ ότι σ’ ένα μη ευνουχισμένο ισόβαθμό του. Εντούτοις, επρόκειτο για ένα ανατολικό Περσικό έθιμο, το οποίο ουδεμία σχέση είχε με τον ελληνικό πολιτισμό και τη δημοκρατία. Ενώ από την άλλη θα πρέπει να σημειώσουμε πως θεωρούνταν ακίνδυνοι για τους αυτοκράτορες, καθώς ο ευνουχισμός τούς έθετε αυτομάτως στο περιθώριο διεκδίκησης του θρόνου. «Τζόναθαν Χάρις, Το Βυζάντιο και οι Σταυροφορίες, σελ. 52»

Ωστόσο πέραν της πολιτικής ελίτ, που συμμετείχε στις ανώτερες θέσεις της αυτοκρατορικής γραφειοκρατίας, ένα από τα βασικά χαρακτηριστικά της βυζαντινής κοινωνίας ήταν η θεμελιώδης αντίθεση που εμφανίστηκε ανάμεσα στο απολυταρχικό συγκεντρωτικό κράτος και τη σταδιακή άνοδο της μεγάλης γαιοκτησίας, η οποία συνδέθηκε με την παρακμή των ελεύθερων αγροτικών κοινοτήτων, τον πολλαπλασιασμό των ακτημόνων που εργάζονταν ως πάροικοι στις οικίες ή στα κτήματα των μεγαλογαιοκτημόνων, των μοναστηριών και του κράτους, αλλά και την παρακμή των στρατιωτικών κτημάτων. Γεγονός που οδήγησε στη μετατόπιση του κέντρου βάρους των κοινωνικών και οικονομικών σχέσεων, καθώς η επιρροή των ισχυρών ακόμα και στις πόλεις υπερέβαινε το μέτρο των συνταγματικών δικαιωμάτων που τους είχε παραχωρήσει η αυτοκρατορία. (Παπούλια Δ. Βασιλική, Ακμή και παρακμή του Βυζαντίου: Μία διαλεκτική σχέση)

Παρόλα αυτά και το κράτος συνετέλεσε στην αύξηση αυτή, λόγω των μεγάλων δωρεών σε φιλανθρωπικά και θρησκευτικά ιδρύματα, αλλά και την παραχώρηση φοροαπαλλαγών, κυρίως στα μοναστήρια και διάφορα εξέχοντα πρόσωπα. Όπως σημειώνει ο ιστορικός Στυλιανός  Μιχόπουλος στο έργο του «Βυζάντιο, Αυτοκράτορες, Κλήρος και Ελληνισμός» κατά τις παραμονές της τουρκικής κατακτήσεως το μέγιστο μέρος της ελληνικής γης ανήκε στο Στέμμα, τους Άρχοντες, στην Εκκλησία  και κυρίως τις μονές. Τις εκτάσεις αυτές καλλιεργούσαν οι πάροικοι που ήταν δεσμευμένοι με το κτήμα,  καθώς και οι απόγονοί τους, ενώ οι Δεσπότες των μεγάλων οίκων τούς πουλούσαν μαζί με τη γη, μιας και θεωρούνταν μέρος της ιδιοκτησίας τους. Υπήρχαν βέβαια κι ελεύθεροι γεωργοί στα ορεινά, οι οποίοι όμως στέναζαν κάτω από τους δυσβάσταχτους φόρους, όπως και οι δουλοπάροικοι, όταν δούλευαν σε εκτάσεις που δεν ήταν απαλλαγμένες από φόρους. Δυστυχώς όμως η διαφορά των εξαρτημένων εργατών (κολονών) με τους δούλους ήταν ελάχιστη, καθώς ο αφέντης της γης είχε το δικαίωμα ακόμα και να τους αλυσοδέσει αν προσπαθούσαν να φύγουν. Κάτω από αυτή την κοινωνικοοικονομική διάρθρωση του κράτους, η σύνθεση της βυζαντινής κοινωνίας ήταν «Αριστοκρατικο κεφαλαιοκρατική».

Μάλιστα πολλοί αγρότες μαζί με τα κτήματά τους έχαναν και την ατομική τους ελευθερία λόγο της υπερφορολόγησης. Έτσι, προσδένονταν ως δουλοπάροικοι στη μεγάλη περιουσία των ισχυρών ή έφευγαν προς  τις πόλεις, αυξάνοντας ακόμη περισσότερο τον άνεργο όχλο, αφού οι εργάτες πλήττονταν κι αυτοί από τακτικούς κι έκτακτους φόρους. Γεγονός που εξανάγκαζε πολλούς να λιποτακτούν προς τον εχθρό ή να γεμίζουν τα μοναστήρια, κυρίως κατά τους τελευταίους αιώνες της βυζαντινής περιόδου.  Αποτέλεσμα όλων αυτών ήταν η έλλειψη της μεσαίας τάξης, η οποία θα μπορούσε να συγκροτηθεί τόσο από ελεύθερους αγρότες, όσο κι από τεχνίτες κι εμπόρους, ώστε ν’ απορροφήσει τις αντιθέσεις. Τουναντίον τα επιτόκια των εμπορικών δανείων ήταν πολύ υψηλά, ενώ το κράτος δεν κατέφευγε στις υπηρεσίες ιδιωτών, μιας και κατείχε το μονοπώλιο. Από την άλλη ένας αυτοκρατορικός αξιωματούχος μέσης βαθμίδας μπορούσε να διαθέτει τεράστια εισοδήματα. Για παράδειγμα όταν ο στρατηγός του Ιουστινιανού, Βελισάριος, έπεσε σε δυσμένεια, το μέρος της περιουσίας του που δημεύτηκε έφτανε τα 216.000 νομίσματα. Ένα άλλο όμως πιο τρανταχτό παράδειγμα που δείχνει τη χαοτική κοινωνική και οικονομική απόσταση, αλλά και τη διαφθορά που συνέχισε να επικρατεί αρκετούς αιώνες αργότερα, αποτελεί η χήρα Δανιηλίδα από την Πάτρα, που έγινε φίλη  του μελλοντικού αυτοκράτορα Βασιλείου Α΄, όταν εκείνος ήταν ακόμα ένας άσημος νεαρός, τον οποίο συνάντησε γριά και βαθύπλουτη τη δεκαετία του 850. Λέγεται ότι η ίδια κατείχε μεγάλο μέρος της Πελοποννήσου. Σε δύο επισκέψεις που έκανε στην Κωνσταντινούπολη τη μετέφεραν κατά τη διάρκεια του ταξιδιού πάνω σε φορείο τριακόσιοι γεροδεμένοι σκλάβοι που δούλευαν σε βάρδιες. Η περιουσία της, την οποία τελικά κληροδότησε στον αυτοκράτορα Λέοντα ΣΤ΄, μία περιουσία που ξεπερνούσε κάθε άλλη ιδιωτική και μόλις και υπολειπόταν ενός ηγεμόνα, περιελάμβανε 80 υποστατικά και πάνω από 3000 δούλους, τους οποίους ο αυτοκράτορας έστειλε ως εποίκους στη Νότια Ιταλία. Ωστόσο η τεράστια περιουσία της δεν προέρχονταν από κάποια κληρονομιά, αλλά δημιουργήθηκε εκείνη την εποχή, καθώς οι βυζαντινοί περί το 810 ανακατέλαβαν την Πελοπόννησο από ανεξάρτητα σλαβικά φύλα. (Mango Cyril, Βυζάντιο, H Αυτοκρατορία της Νέας Ρώμης, σελ. 54, 63).

Πέραν όμως όλως αυτών, η μετέπειτα κατάργηση των γεωργικών κλήρων, που είχαν παραχωρηθεί στους στρατιώτες ήδη από τον 7ο αιώνα, τα λεγόμενα «στρατιωτόπια», καθώς και η κατάργηση άλλων ειδικών προνομίων, από τα έσοδα των οποίων οι ακρίτες εξασφάλιζαν και συντηρούσαν το άλογο και τον οπλισμό τους, μεταβιβάζοντας τη γη από πατέρα σε πρωτότοκο γιο, κλόνισε περεταίρω τη κοινωνική δομή, αλλά και την ασφάλεια της αυτοκρατορίας. Τότε ανεξαρτητοποιήθηκαν πολλοί από τους θεματάρχες που ήλεγχαν διοικητικές περιφέρειες του Πόντου με δικό τους στρατό. Έτσι, κατά τον 11ο αιώνα, τα ανατολικά σύνορα του Βυζαντίου υπέπεσαν στην επεκτατική λαίλαπα των Σελτζούκων, μετά και την καταστροφική ήττα της μάχης του Μαντζικέρτ (26 Αυγούστου 1071).

Δυστυχώς κατά τον 11ο αιώνα η κοινωνική και οικονομική ανάπτυξη των τεχνιτών κι εμπόρων, οι οποίοι θ’ αρχίσουν ν’ αποκτούν κι ένα σημαντικό ρόλο για τις πολιτικές εξελίξεις, αφού με την βοήθειά τους θ’ ανέλθουν στο θρόνο οι αυτοκράτορες Ισαάκιος Κομνηνός (1057) και Νικηφόρος Βοτανειάτης (1078), θ’ ανακοπεί πρόωρα, εξαιτίας της κατάκτησης της Μικράς Ασίας απ’ τους Σελτζούκους Τούρκους, την εισβολή των Πετσενέγγων στα Βαλκάνια, τον πόλεμο με τους Νορμανδούς, αλλά και τα αρνητικά αποτελέσματα των σταυροφοριών. Όλα αυτά όμως ίσως να είχαν αποφευχθεί αν η αυτοκρατορία είχε διατηρήσει την προηγούμενη δομή της που βασιζόταν στα θέματα (διοικητικές περιφέρειες) και το γηγενή στρατό. (Mango Cyril, Βυζάντιο, H Αυτοκρατορία της Νέας Ρώμης σελ. 74).

 

0 Σχόλιο

Αφήστε ένα σχόλιο

Δικαιούχος ονόματος τομέα (domain name)
Ε. ΛΑΣΚΑΡΑΚΗΣ ΚΑΙ ΣΙΑ ΕΕ
ΕΦΗΜΕΡΙΔΑ ΓΝΩΜΗ
ΑΦΜ: 082164919
ΔΟΥ: ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥΠΟΛΗΣ

Ιδιοκτήτης: Λασκαράκης Εμμανουήλ
Νόμιμος εκπρόσωπος: Λασκαράκης Εμμανουήλ
Διευθυντής: Λασκαράκης Εμμανουήλ
Διευθυντής σύνταξης: Γιώργος Πανταζίδης
Διαχειριστής: Λασκαράκης Εμμανουήλ

Η ΓΝΩΜΗ - Καθημερινή Εφημερίδα της Θράκης

Τέρμα Αγίου Δημητρίου, Αλεξανδρούπολη

Τηλ 25510 24222, 29888

Fax : 25510 80606

email :  gnomi@gnomionline.gr

              Μέλος του