Μία συνέντευξη με τον αγωγό του ελληνικού πολιτισμού, τη Δημοκρατία – Μέρος 45ο

«Τα νέα όρια της ελευθερίας κατά την ελληνιστική περίοδο»

του Γιώργου Αναγνωστόπουλου

Μιας και αναφέρθηκες στην εποχή των αυτοκρατοριών, ποια είναι η νέα αντίληψη περί ελευθερίας που επικρατεί με την άνοδο της Μακεδονικής Αυτοκρατορίας;

Η ήττα των πόλεων-κρατών της Νότιας Ελλάδας από το μακεδονικό στρατό στη μάχη της Χαιρώνειας, το 338 π.Χ. και το θρίαμβο του Φιλίππου Β΄, μονάρχη της Μακεδονίας, θα οδηγήσει στην σταδιακή απώλεια της αυτονομίας τους, αλλά και σε μία γενικότερη κρίση των εννοιών, καθώς ο πολίτης θα χάσει την παλιά του λειτουργικότητα ως ενεργό μέλος της πόλης. Έτσι, οι αρετές του θάρρους, της ειλικρίνειας, της ευθύτητας, της αυτάρκειας, της φιλοπονίας για τα πνευματικά πράγματα, της παρρησίας, δηλαδή το να μπορεί κάποιος να εκφράζεται ελεύθερα δια του λόγου, χωρίς φόβο, αναστολές και ρητορικά  τεχνάσματα μέσα στην πόλη του – σε αντίθεση με σήμερα – και άλλες, θα χάσουν την υπόστασή τους, υποτασσόμενες στη νέα πολιτική και  κοινωνική πραγματικότητα.

Ο βασιλικός μηχανισμός εξουσίας θα υπονομεύσει την προσπάθεια επανάκτησης της αυτονομίας των πόλεων υπό το βάρος της κεντρικής εξουσίας, με αποτέλεσμα την κατάργηση της ισορροπίας δυνάμεων κατά τη θουκυδίδεια προσέγγιση της ισχύος. Έτσι, η διπλωματική δύναμη της βασιλικής αυλής θα υπερισχύσει κατά το μάλλον ή ήττον έναντι της διπλωματίας των πόλεων. Ωστόσο, κάθε πόλη προκειμένου να εξασφαλίσει την εύνοια της μακεδονικής διοίκησης θα εκμεταλλευτεί τον προσωπικό χαρακτήρα των διπλωματικών επαφών της με την κεντρική διοίκηση.  Χαρακτηριστικό είναι το παράδειγμα της Νήσου. Μίας μικρής πόλης από την οποία καταγόταν ο Θέρσιππος, υψηλόβαθμος αξιωματούχος στο στρατό του Αλεξάνδρου. Από ένα ψήφισμα προς τιμήν του γνωρίζουμε ότι ο  Θέρσιππος εξασφάλισε για λογαριασμό της πόλης του από τον Αλέξανδρο, αλλά και αργότερα από Μακεδόνες αξιωματούχους, μία σειρά ευεργετημάτων, όπως δωρεά εδαφών στη μικρασιατική περαία, απαλλαγή εισφορών για τους πολέμους των διαδόχων, εξασφάλιση σιτηρών από σατράπες της Ασίας κ.λπ. [Πασχάλης Πασχίδης, Σχέσεις πόλεων και βασιλέων κατά την πρώιμη ελληνιστική περίοδο: ο προσωπικός χαρακτήρας της ελληνιστικής διπλωματίας]

Αυτή η νέα κοινωνική και πολιτική πραγματικότητα θα αποτυπωθεί με σαφήνεια στις φιλοσοφικές παραινέσεις του Επίκουρου, ο οποίος προτείνει στο άτομο να ζήσει κρυφά «λάθε βιώσας», δηλαδή απαρατήρητος και ανεπιτήρητος από τους άλλους, με σκοπό την ηρεμία και την  προσωπική του ολοκλήρωση.

«Τῆς ἀσφαλείας τῆς ἐξ ἀνθρώπων γενομένης μέχρι τινὸς δυνάμει τε ἐξερειστικῇ καὶ εὐπορίᾳ͵ εἰλικρινεστάτη γίνεται ἡ ἐκ τῆς ἡσυχίας καὶ ἐκχωρήσεως τῶν πολλῶν ἀσφάλεια.»

«Αν και η προστασία από τους ανθρώπους επιτυγχάνεται, ως ένα βαθμό, χάρη σε μια σταθερή δύναμη και στον πλούτο, πραγματική ασφάλεια έχει κανείς όταν αυτή απορρέει από την ήσυχη ζωή και την απομάκρυνση από το πλήθος.» [Κύριαι Δόξαι 14]

Καθώς η παλιά διασύνδεση μεταξύ δημόσιου και ιδιωτικού βίου έχει πια χαθεί, πολλοί πολιτικοί θα βρεθούν στο προσκήνιο ώστε να διαπραγματευτούν με σκοπό το προσωπικό τους όφελος και όχι το συμφέρον της πόλης τους. Όπως στην περίπτωση του ολιγαρχικού Φωκίωνος, ο οποίος εξασφαλίζοντας την αλλαγή του πολιτεύματος σε τιμοκρατικό ενίσχυσε την επιρροή του στην πόλη με τη βοήθεια των μακεδονικών όπλων, ενώ παράλληλα αντιστάθηκε στο να απομακρύνουν οι Αθηναίοι τη μακεδονική φρουρά. Εντούτοις, αναγκάστηκε να παραδοθεί στους εξεγερμένους Αθηναίους, οι οποίοι τον καταδίκασαν το 318 π.Χ., σε θάνατο για προδοσία.

Εφόσον, λοιπόν, η ενότητα μεταξύ πόλης και πολίτη είχε ήδη διαρραγεί την περίοδο που έζησε ο Επίκουρος (341- 270 π.Χ), ήτανε λογικό να προσπαθήσει να καλύψει αυτή την έλλειψη πολιτικής ελευθερίας με την πλήρωση της ανάγκης για εσωτερική αυτάρκεια.

«Τῆς αὐταρκείας καρπὸς μέγιστος ἐλευθερία»

«Μέγιστος καρπός της αυτάρκειας είναι η ελευθερία»  [Επίκουρου προσφώνησις 77]

Μάλιστα στην ίδια συλλογή που ανακαλύφθηκε το 1888 από τον C. Wotke  στο Βατικανό ανάμεσα στα χειρόγραφα του “Codex Vaticanus Graecus”, μας λέει πως η ελεύθερη ζωή δεν μπορεί να εξασφαλίσει σε κάποιον πολλά χρήματα, διότι αυτό δεν είναι εύκολο χωρίς τη θητεία του στην εξουσία του λαού ή των αρχόντων. Κι αν κάποια στιγμή αποκτήσει πολλά χρήματα κατά τύχη κι αυτά εύκολα θα τα μοιράσει, για να απολαμβάνει την ευνοϊκή διάθεση των συνανθρώπων του. [Επίκουρου προσφώνησις 77]

Για τον φιλόσοφο, λοιπόν, αν κατάλαβα καλά, το άτομο οφείλει ν’ αποδεσμευτεί από τα δεσμά του ανήθικου κοσμικού βίου προκειμένου να εξασφαλίσει μία γαλήνια ζωή σύμφωνα με τη φύση.  

Ακριβώς! Καθώς οι αξίες έχουν αλλάξει, συμπαρασύροντας την παλιά διασύνδεση μεταξύ ατόμου και πόλης, ο Επίκουρος θα ιδρύσει τη δική του φιλοσοφική Σχολή, που ονόμασε Κήπο, θεωρώντας ότι η πραγματική ευτυχία βρίσκεται στη λιτή ζωή και στη φιλία. Στην επιστολή του προς τον Μενοικέα θα επισημάνει, όπως ανέφερες, αυτή την ηθική στάση του βίου, θεωρώντας ότι η σωματική υγεία και η διατήρηση της ψυχικής γαλήνης συνιστούν την ευδαιμονία της ζωής, καθώς εκεί βρίσκεται ο τελικός σκοπός της μακάριας ζωής.

«τούτων γὰρ ἀπλανὴς θεωρία πᾶσαν αἵρεσιν καὶ φυγὴν ἐπανάγειν οἶδεν ἐπὶ τὴν τοῦ σώματος ὑγίειαν καὶ τὴν τῆς ψυχῆς ἀταραξίαν, ἐπεὶ τοῦτο τοῦ μακαρίως ζῆν ἐστι τέλος.» [128]

Παράλληλα, στην ίδια επιστολή, προκειμένου να απελευθερώσει τον άνθρωπο από τον φόβο του θανάτου, τονίζει ότι τίποτα δεν είναι φοβερό στην ζωή για όποιον έχει πραγματικά κατανοήσει ότι τίποτα φοβερό δεν υπάρχει στο να μη ζει κανείς. Είναι ανόητος λοιπόν αυτός που λέει ότι φοβάται τον θάνατο όχι γιατί θα υποφέρει όταν έρθει, αλλά διότι τον θλίβει η προσμονή του. Διότι άδικα λυπάται κανείς προσμένοντας ένα πράγμα που δεν ενοχλεί όταν είναι παρόν. Έτσι λοιπόν το πιο φρικτό από τα κακά, ο θάνατος, δεν είναι τίποτα για μας, επειδή ακριβώς όταν εμείς υπάρχουμε ο θάνατος δεν υπάρχει, όταν δε ο θάνατος έρθει, τότε εμείς δεν υπάρχουμε. Ο θάνατος λοιπόν δεν υπάρχει ούτε για τους ζωντανούς ούτε για τους νεκρούς, επειδή δεν έχει σχέση με τους πρώτους, ενώ οι τελευταίοι δεν υπάρχουν πλέον. [125] [Απόδοση Λεωνίδα Α.Αλεξανδρίδη]

Εφαλτήριο για την απαλλαγή του φόβου-πόνου και την κατάκτηση της εσωτερικής αταραξίας και ελευθερίας αποτελεί η Τετραφάρμακος της επικούρειας ηθικής δεοντολογίας, γνωστή από κείμενο του επικούρειου φιλόσοφου Φιλόδημου (110 – 28 π.Χ.), ο οποίος επηρέασε σπουδαίους Ρωμαίους ποιητές της εποχής του, όπως τον Βιργίλιο, τον Οράτιο και τον Λουκρήτιο.

«Άφοβον ο θεός, ανύποπτον ο θάνατος και ταγαθόν μέν εύκτητον, τό δέ δεινόν ευεκκαρτέρητον.»

Ο θεός δεν είναι για φόβο (διότι δεν επεμβαίνει στα ανθρώπινα πράγματα, καθώς αν επενέβαινε δεν θα ήταν θεός). Ο θάνατος δεν προκαλεί ανησυχία (γιατί οι αισθήσεις δεν θα υπάρχουν πια για να γίνει αντιληπτός). Το καλό εύκολα αποκτιέται (μέσα από τη σύνεση που επιδεικνύουμε για τα πράγματα). Το δε κακό εύκολα αντέχεται (διότι το κακό είναι μικρό σε διάρκεια και με την ανάπτυξη των πνευματικών αρετών ξεπερνιέται εύκολα).

Ο δε Πύρων ο Ηλείος (360 – 270 π.Χ.), ο οποίος υπήρξε ιδρυτής της Σχολής του Σκεπτικισμού, ένα φιλοσοφικό κίνημα που θα διαρκέσει κατά την ρωμαϊκή περίοδο ως και τον 3ο αιώνα μ.Χ., όπως και η επικούρεια φιλοσοφία, θα επεκτείνει ακόμη περισσότερο την κοσμική του αποδέσμευση προκειμένου ο άνθρωπος να φτάσει στην αταραξία και την εσωτερική ευδαιμονία και ελευθερία, εξαιτίας της αβεβαιότητας ή της λανθασμένης μαρτυρίας που μας παρέχουν οι αισθήσεις. Σε αντίθεση ο Στωικισμός θα επιζητήσει την αταραξία και ελευθερία υποτασσόμενος στη φύση των πραγμάτων και την κοσμική τάξη, ωθώντας τον άνθρωπο στην ανάπτυξη των αρετών. Πράγματα τα οποία αξίζει ν’ αναπτύξουμε περαιτέρω στη συνέχεια.

0 Σχόλιο

Αφήστε ένα σχόλιο