Μία συνέντευξη με τον αγωγό του ελληνικού πολιτισμού, τη Δημοκρατία – Μέρος 43ο

«Η ελευθερία ως προϋπόθεση της δημοκρατίας & το εννοιολογικό της περιεχόμενο κατά την αρχαϊκή και κλασική περίοδο»

του Γιώργου Αναγνωστόπουλου

Για να συνεχίσουμε από εκεί ακριβώς που είχαμε μείνει, θα ήθελα να εξετάσουμε την έννοια της λέξης ελευθερία στην εξέλιξη της, τόσο στην αρχαϊκή, όσο και στην κλασική περίοδο.  

Η έννοια της ελευθερίας στον αρχαίο ελληνικό κόσμο, κυρίως στην κλασική περίοδο, έχει σαφέστατα πολιτική χροιά και αντιπαραβάλλεται συνήθως προς τον όρο δουλεία, όπως ήδη είδαμε κατά την ομηρική περίοδο. Ο δε λυρικός ποιητής Πίνδαρος (522 – 443 π.Χ.) μας γνωστοποιεί πως κατά την ύστερη αρχαϊκή περίοδο η ιερότητα της ελευθερίας αποτελούσε θεμέλιο λίθο κάθε πόλης. Μας λέει, λοιπόν, πως και οι πόλεις θα πρέπει να κτίζονται με τη θεοστήρικτη ελευθερία «θεοδμάτω συν ελευθερία» (ΠΙΝΔΑΡΟΥ, Πυθικοί 1,61 – 1,95). Καθώς αυτή υπήρξε ζητούμενο για την λειτουργία των πόλεων-
κρατών, λόγω της περσικής απειλής.

Ο δε Ηράκλειτος (530 – 490/80 π.Χ.), σύγχρονος του Πινδάρου, θα μεταβιβάσει την αξία της ελευθερίας όχι μόνο στο πλαίσιο της νίκης ή της ήττας του ενός στρατού από τον άλλο, υπό το βάρος της μοίρας και του μεταφυσικού μύθου, όπως βλέπουμε να συμβαίνει στην ομηρική εποχή, αλλά για τον σπουδαίο προσωκρατικό «σκοτεινό» φιλόσοφο οι λέξεις ελευθερία και δουλεία διέπονται από αιτιοκρατούμενες κοινωνικές σχέσεις και αποτελούν πέρα από κάθε ηθικό προσδιορισμό μέρος του γενικότερου νόμου των αντιθέτων.

«πόλεμος πάντων μὲν πατήρ ἐστι, πάντων δὲ βασιλεύς, καὶ τοὺς μὲν θεοὺς ἔδειξε τοὺς δὲ ἀνθρώπους, τοὺς μὲν δούλους ἐποίησε τοὺς δὲ ἐλευθέρους.»

Μετάφρ.: «Ο πόλεμος είναι ο πατέρας των πάντων και ο βασιλιάς των πάντων, και μερικούς τους έκανε θεούς – δηλαδή ως νεκροί ήρωες απολαμβάνουν θεϊκές τιμές – άλλους ανθρώπους· μερικούς τους έκανε δούλους, άλλους ελεύθερους.»

Επίσης, σε άλλο απόσπασμα του που μας έχει διασωθεί, προκειμένου να εκφράσει την άποψή του για τη σύνθεση των αντιθέτων, η οποία οδηγεί στην αρμονία και τάξη του κόσμου, φέρνει το παράδειγμα του τόξου και της λύρας,  λέγοντας:

«οὐ ξυνιᾶσιν ὅκως διαφερόμενον ἑωυτῷ ξυμφέρεται· παλίντονος ἁρμονίη ὅκωσπερ τόξου καὶ λύρης.»

Μετάφρ.: «Δεν καταλαβαίνουν πώς είναι δυνατό, ενώ βρίσκεται σε αντίθεση, να συμφωνεί με τον εαυτό του: υπάρχει ένας παλίντονος δεσμός, όπως στο τόξο και τη λύρα.»

Έτσι, θα λέγαμε πως ο Ηράκλειτος εισάγει την έννοια της ηθικής και της ελευθερίας στον άνθρωπο με τη διατήρηση του μέτρου που διέπει όλα τα πράγματα. Ανάλογο είναι και το απόσπασμα ότι ο ήλιος δε θα ξεπεράσει τα καθοριζόμενα μέτρα. Ειδεμή θα τον βρουν οι Ερινύες, οι βοηθοί της Δίκης (και θα τον επαναφέρουν στην τάξη).

«Ἥλιος οὐχ ὑπερβήσεται μέτρα· εἰ δὲ μή, Ἐρινύες μιν Δίκης ἐπίκουροι ἐξευρήσουσιν.»

Εδώ ο Ήλιος αποτελεί την προσωποποίηση ενός φυσικού φαινομένου, όπου τα όρια της ελευθερίας του είναι προσδιορισμένα από την Ανάγκη, την ανώτατη θηλυκή, ενδεχομένως λόγω γυναικοκρατίας κατά την προγενέστερη  κρητομινωική περίοδο, Θεά των πάντων. Το γνωστό απόφθεγμα «ανάγκα και θεοί πείθονται» είναι ενδεικτικό και κατατοπιστικό της ισχύος της. Ενώ η Δίκη αποτελεί την προσωποποίηση της δικαιοσύνης. Έτσι, στο απόσπασμα 119, το εσωτερικό ήθος στον άνθρωπο, προσαρμοζόμενο στους κοσμικούς νόμους, γίνεται οδηγός και προστάτης του ή ακόμα και με μία ευρύτερη έννοια με όρους θεολογικούς η θρησκεία του.

«ἦθος ἀνθρώπῳ δαίμων.»

Πολύ ενδιαφέροντα όλα αυτά. Ωστόσο, θα ήθελα να ρωτήσω πότε ακριβώς αρχίζει η κλασική περίοδος και κατά πόσο αυτή σχετίζεται με τη δημοκρατία;

Ο θάνατος του σπουδαίου αυτού φιλοσόφου συμπίπτει με το τέλος της αρχαϊκής περιόδου. Η κλασική περίοδος, μιας και αναφέρθηκες σε αυτήν, δεν ήταν μία τυχαία εποχή άνθισης του πολιτισμού, αλλά το αποτέλεσμα της ελεύθερης δημιουργικής έκφρασης σε όλους τους τομείς της τέχνης και της ζωής, όπου κύρια  αιτία  γέννησής της υπήρξε η εδραίωση της αθηναϊκής δημοκρατίας. Η περίοδος αυτή θα αρχίσει περίπου το 480 π.Χ., δηλαδή μετά την εφαρμογή των μεταρρυθμίσεων του Κλεισθένη, τη σταθεροποίηση του δημοκρατικού πολιτεύματος, αλλά και σχεδόν μαζί με το τέλος των Περσικών Πολέμων το 479 π.Χ., και την ίδρυση της Συμμαχίας της Δήλου το 478 π.Χ., η οποία θα δώσει αρχικά την ευκαιρία στους Αθηναίους να σταθεροποιήσουν την ηγεμονίας τους στον ελληνικό κόσμο και θα τελειώσει το 323 π.Χ., με το θάνατο του Μεγάλου Αλεξάνδρου στη Βαβυλώνα, οριοθετώντας έτσι το ξεκίνημα  της ελληνιστικής περιόδου. Οι ιστορικοί θα ονομάσουν την περίοδο αυτή Κλασική, καθώς, τόσο η ανθρωποκεντρική διαχρονικότητα και η αρμονική σύνδεση του ατόμου με το σύνολο, όσο και η φυσική αναπαράσταση της μορφής, θα επηρεάσουν όλο το μετέπειτα, έως και σήμερα, σύγχρονο δυτικό κόσμο.

Για να γίνει περισσότερο κατανοητή η έννοιά της λέξης ελευθερία, θα ήθελα να αναφερθείς λίγο στους ορισμούς τους οποίους μας έχουν δώσει οι αρχαίοι φιλόσοφοι ή ιστορικοί γύρω από τη λέξη αυτή.

Πριν αναφερθώ επιγραμματικά σε κάποιους από τους ορισμούς που μας έχουν διασωθεί, θα ήθελα να τονίσω πως η κατάσταση τόσο της δουλείας όσο και της ελευθερίας στην κλασική Αθήνα ήταν μία πολιτική πραγματικότητα. Κάτι το οποίο έχουμε ήδη αναλύσει σε παλαιότερες συζητήσεις μας γύρω από το θέμα της δουλείας. Εντούτοις, θα πρέπει να κατανοήσουμε ότι στόχος του δημοκρατικού πολιτεύματος είναι να παιδαγωγεί ελεύθερους ανθρώπους. Ο Αριστοτέλης μας λέει πως δύο είναι οι βασικές αρχές της ελευθερίας, το «ἐν μέρει ἄρχεσθαι καί ἄρχειν» και το «ζῆν ὡς βούλεται τις».

Στο σύγγραμμα του συγγραφέα και ερευνητή Γιώργου Λαθύρη με τίτλο «Οι όροι του Σπεύσιππου» από τις εκδόσεις Ηλιοδρόμιο, αναφέρονται τέσσερις  σύντομοι, αλλά περιεκτικοί ορισμοί τούς οποίους μας διασώζει ο μαθητής, ανιψιός και διάδοχος του Πλάτωνος για τη λέξη ελευθερία. Ο Σπεύσιππος (408 – 338 π.Χ.), ο οποίος έζησε περίπου στα μέσα της κλασικής περιόδου, δηλαδή λίγα χρόνια πριν το θάνατο του Μεγάλου Αλεξάνδρου στη Βαβυλώνα, αρχικά θα μας πει πως η ελευθερία είναι η ηγεμονία, η υπεροχή του βίου, ενώ σ’ ένα δεύτερο ορισμό του μας λέει ότι ελευθερία εστί αυτοκράτεια ή αλλιώς αυτεξουσιότητα επί παντί. Με λίγα λόγια εννοεί πως η ικανότητα το να γνωρίζει κανείς τον εαυτό του και να τον ελέγχει ταυτίζεται με την ελευθερία. Δυστυχώς όμως σήμερα φτάσαμε να εκχωρούμε την αυτεξουσιότητα μας σε κάποιους αντιπροσώπους να μας κυβερνούν, χωρίς ωστόσο να τους ελέγχουμε ώστε να λειτουργούν απλός και μόνο ως εντολοδόχοι μας. Ο τρίτος ορισμός του Σπεσίππου μας λέει πως «Ελευθερία εστί εξουσία του καθ’ εαυτόν εν βίω», δηλαδή η εξουσία της αυτοδιαθέσεως κατά την διάρκεια του βίου μας. Εντούτοις, ο τέταρτος και τελευταίος φιλοσοφικός ορισμός από το συγγραφικό έργο του Πλάτωνος που μας διασώζει ο Σπέυσιππος, μάς λέει «Ελευθερία εστί αφειδία εν χρήσει και εν κτήσει ουσίας» που σημαίνει την  έλλειψη φειδούς στη χρήση και την απόκτηση περιουσιακών στοιχείων. Εδώ διαφαίνεται καθαρά ο χωρίς περιορισμούς αντιδημοκρατικός τρόπος αντίληψης γύρω από τη συσσώρευση πλούτου και περιουσιακών στοιχείων  την οποία υιοθετούσε η Πλατωνική Ακαδημία, μιας και εξ όσων  γνωρίζουμε ο Περικλής είχε επιβάλλει τις λεγόμενες υποχρεωτικές χορηγίες.

Κλείνοντας θα ήθελα να τονίσω ότι ο Ισοκράτης στον Αεροπαγίτικο (ΙΣΟΚΡ. 7.20), θέλοντας να επαινέσει παλαιότερα πολιτεύματα, κατά τα οποία διοικούσαν ο Σόλων ή ο Κλεισθένης, μάς λέει ότι εκπαίδευαν τους πολίτες έτσι ώστε να μη θεωρούν την ακολασία δημοκρατία, την παρανομία ελευθερία, αλλά και την αυθάδεια ισονομία, καθώς αυτό έκανε τους πολίτες καλύτερους και σωφρονέστερους, μιας και οι ίδιοι καλούνταν να συμμετάσχουν στην άσκηση της εξουσίας. Δυστυχώς σήμερα η αντιστροφή της λέξης ελευθερία από τους επιτήδειους χρήστες της έχει αλυσοδέσει τις κοινωνίες σε μία ολιγαρχική λογική, θέτοντάς τες έξω από κάθε πολιτικό θεσμικό πλαίσιο.

0 Σχόλιο

Αφήστε ένα σχόλιο