Μια συνέντευξη με τον αγωγό του ελληνικού πολιτισμού, τη Δημοκρατία – Μέρος 40ο

«Η θέση της πολιτικής αυθεντίας & της πλατωνικής πολιτείας στη δημοκρατία» 

του Γιώργου Αναγνωστόπουλου

 Μιας και αναφέρθηκες ήδη στη δύναμη που ασκούν οι δημοκρατικοί θεσμοί ενάντια στη βία, το ερώτημα που ανακύπτει είναι ποια είναι η θέση της πολιτικής αυθεντίας σε μία δημοκρατική κοινωνία; Το ίδιο ερώτημα ισχύει ασφαλώς και για τους χώρους της σχολικής εκπαίδευσης.   

 Η έννοια της πολιτικής αυθεντίας είναι ασυμβίβαστη με τη δημοκρατία, η οποία προκύπτει, με βάση την ισότητα, μέσα από τη διαδικασία της δημόσιας επιχειρηματολογικής διαβούλευσης και αυτό βεβαίως θα έπρεπε να ισχύει και για τις αποφάσεις οι οποίες λαμβάνονται στις σχολικές κοινότητες. Ο εκδημοκρατισμός του πολίτη δεν συνίσταται απλώς στην πληροφόρηση, αλλά στο διαρκές βίωμα. Ακριβώς για το λόγο αυτό και οι μαθητές θα πρέπει να μάθουν να εξοικειώνονται στις δημοκρατικές διαδικασίες, στις οποίες μείζονα ρόλο διαδραματίζει η συμμετοχή. Αρκεί να σου θυμίσω ότι ο Αριστοτέλης τονίζει ξεκάθαρα, ως προς τη διαχείριση της πολιτικής εξουσίας, πως κύριο συστατικό της δημοκρατίας είναι η κλήρωση, σε αντίθεση με τη μοναρχία ή την ολιγαρχία, η οποία καταφέρνει να διαμορφώνει τους όρους της κοινωνικής  συναίνεσης σε πολιτικές αποφάσεις που λειτουργούν σε βάρος της συλλογικότητας ή ακόμη και να εξασφαλίζει  μέσα από δικλίδες ασφαλείας όχι μόνο ένα συνταγματικό  πλαίσιο ασυλίας για τους πολιτικούς, αλλά και το νομικό ακαταδίωκτο σε τραπεζίτες, γιατρούς, υγειονομικές επιτροπές εμπειρογνωμόνων κ.λπ, κάτι το οποίο βιώνουμε δυστυχώς τα τελευταία χρόνια στη χώρα μας. Ωστόσο, αυτό  δε δικαιολογείται σε ένα Κράτος Δικαίου, αλλά και ούτε εξασφαλίζει την ύπαρξη αμοιβαίας εμπιστοσύνης μεταξύ κοινωνίας και κράτους. Στη δημοκρατία αυτή η διάχυση του αριθμού των προσώπων στην άσκηση της πολιτικής εξουσίας για το κοινό συμφέρον της πόλης αποτελούσε για τους προγόνους μας τη βάση της λαϊκής κυριαρχίας. Εντούτοις, δε θα πρέπει να παραβλέψουμε, όπως εύστοχα σημειώνει ο πολιτικός στοχαστής και συγγραφέας Γιώργος Οικονόμου στο βιβλίο του «Άμεση Δημοκρατία, αρχές, επιχειρήματα, δυνατότητες», πως ο Αριστοτέλης αναφέρει τα δημοκρατικά επιχειρήματα όχι επειδή τα υποστηρίζει – καθώς οι απόψεις του γύρω από τη θέση των γυναικών και των δούλων δεν είναι ισάξια  με των υπόλοιπων πολιτών, ενώ η πολιτική προτίμησή του στρέφεται στη «Μέση Πολιτεία, δηλαδή θα λέγαμε με σύγχρονους όρους σ’ ένα μεικτό Σύνταγμα στο  οποίο η μεσαία τάξη εξασφαλίζει τις όποιες ισορροπίες στα πλαίσια της κοινωνίας – αλλά επειδή τα συζητά μέσα σ’ ένα απορητικό και διαλογικό πλαίσιο, παραθέτοντας τις εκατέρωθεν αντιτιθέμενες απόψεις, κάτι το οποίο όμως δεν κάνει με τα ολιγαρχικά ή μοναρχικά επιχειρήματα.

Παρόλα αυτά ο Αριστοτέλης είχε καταδικάσει τον απολυταρχισμό της αλήθειας τον οποίο ενσωματώνει ο Πλάτων στην ιδανική πολιτεία του στο πρόσωπο του άρχοντα – φιλοσόφου. Θα ήθελα όμως, αν και ξεφεύγουμε από το θέμα μας, να μου πεις πώς φαντάζεται ο Πλάτων μία τέλεια πολιτεία και αν η σκέψη του σχετίζεται με τη δημοκρατία;

Καταρχήν ο Πλάτων θεωρεί πως στην πολιτεία πρέπει να υπάρχουν τρεις κατηγορίες κοινωνικών τάξεων. Η κάθε μία από αυτές ελέγχει και  ένα επίπεδο συνείδησης στο σωματικό, το συναισθηματικό και το νοητό κόσμο. Οι Δημιουργοί, οι οποίοι αντιστοιχούν στους έμπορους, τους τεχνίτες, τους γεωργούς κ.λπ., αποτελούν το επιθυμητικό κατώτερο μέρος του ανθρώπου και σχετίζονται με τα ένστικτα ή το σώμα. Το θυμοειδές, το συναισθηματικό κομμάτι ή η ψυχή, είναι οι Φύλακες (ο στρατός) και τρίτον το λογιστικόν ή ο νους, είναι οι Άρχοντες.

Στις τρεις αυτές τάξεις για τον Πλάτων θα πρέπει να επικρατούν οι εξής αρετές: Σοφία για τους άρχοντες, οι οποίοι θα πρέπει να αναλαμβάνουν, μετά τα 50 τους χρόνια τη διακυβέρνηση και να μεριμνούν για την ευδαιμονία ολόκληρης της πολιτείας. Ανδρεία για τους Φύλακες. Η αγωγή των οποίων θα πρέπει να ξεκινάει από μικρή ηλικία, περιλαμβάνοντας τρία στάδια. Και Σωφροσύνη για τους Δημιουργούς. Η τάξη αυτή είναι αποκλεισμένη από την ευθύνη της εξουσίας, εργάζεται όμως προστατευμένη και μπορεί να πλουτίζει μέχρι κάποιο βαθμό.

Ο Πλάτων δηλαδή κάνει μία κοινωνική ιεράρχηση η οποία σχετίζεται άμεσα με την ανθρώπινη υπόσταση, βάζοντας πάνω το Νου, στην μέση την Ψυχή και κάτω το Σώμα. Ο Νους μας λέει ότι συνδέεται με το σώμα μέσω της ψυχής, η οποία μπορεί να είναι ανώτερης ενεργειακής στάθμης και να κοιτάει προς τα πάνω ή κατώτερης, οπότε να ρέπει προς τα κάτω. Ακριβώς για το λόγο αυτό και στο «Φαίδρο» φέρνει το παράδειγμα του κυβερνήτη Ηνίοχου νου με τους δύο ίππους, οι οποίοι αντιστοιχούν στο θυμοειδές και το επιθυμητικό μέρος.

Εντούτοις, αν και μία τέτοια σύλληψη παρέμεινε τελικά στην ιδεατή σφαίρα της σκέψης του Πλάτωνα, καθώς δεν κατάφερε να την εφαρμόσει στις Συρακούσες, αξίζει να σου αναφέρω πως στη ριζοσπαστική για τα σημερινά δεδομένα ιδανική πλατωνική πολιτεία δεν υπάρχει καν ο θεσμός της οικογένειας ως σκέψη. Τα παιδιά για τον φιλόσοφο αποτελούν μέρος της πόλης, οπότε αυτή οφείλει  να τα μεγαλώσει και να τα εκπαιδεύσει. Με αυτό τον τρόπο δε μπορεί κάποιος να βγάλει στο παιδί του τις δικές του ελλείψεις ή τα ελαττώματα του, τα οποία ενδεχομένως για τον Πλάτων θα ζημίωναν το σύνολο της κοινωνίας. Από την άλλη όμως αυτός ο απολυταρχισμός της αλήθειας που εναγκαλίζεται με το πλατωνικό ιδεώδες απαιτεί την επιβολή της όποιας μονοδιάστατης σκέψης, καταργώντας κάθε προσπάθεια διαλεκτικής που στηρίζεται στη διαδικασία της συμμετοχής και τις ελευθερίας των πολιτών. Έτσι, για παράδειγμα η ποίηση, που για άλλες προγενέστερες εποχές υπήρξε βασικό εργαλείο μάθησης και παιδείας, στην ιδανική πλατωνική πολιτεία περνά από αυστηρό κριτικό έλεγχο. Ο ψεύτικος – εικονικός κόσμος όπως παρουσιάζεται στο αλληγορικό παράδειγμα του σπηλαίου αφορά το σύνολο των ανθρώπων, ενώ αντίθετα μόνο ελάχιστοι μπορούν να ξεφύγουν και ν’ αντικρίσουν την πραγματική αλήθεια, την οποία και οφείλουν επιστρέφοντας να μεταδώσουν στους υπολοίπους. Ωστόσο, η ιστορία μας έχει αποδείξει πως η αλήθεια είναι αυθυποστήρικτη. Η ίδια ζωή είναι αυτή που πραγματικά μυεί τις κοινωνίες προς την κατεύθυνση μίας  ανθρωπιστικής εξελικτικής δράσης. Αρκεί να μας βρίσκει παρόντες στην κάθε στροφή της ιστορίας. Η ζωή δεν ξεγελιέται από αντιδιαλεκτικούς μονόδρομους του όποιου φιλοσόφου – άρχοντα, ο οποίος αντλεί την αυταρχική νομιμότητα της αυθεντίας του από τον κόσμο των ιδεών ή την εξουσιοδότηση του κάθε θεού, έχοντας ως πρότυπο μία φανταστική ουράνια πολιτεία. Για το λόγο αυτό και στη δημοκρατική Αθήνα οι άνθρωποι όχι απλώς δεν υποτάσσονταν στους νόμους, αλλά οι ίδιοι τους δημιουργούσαν, τους τροποποιούσαν ή ακόμη και μπορούσαν να τους καταργήσουν, ζυγίζοντάς την αξία τους επάνω στη ζυγαριά της Θέμιδος, σε σχέση πάντα με το συλλογικό συμφέρον της πόλης.

0 Σχόλιο

Αφήστε ένα σχόλιο