Μια συνέντευξη με τον αγωγό του ελληνικού πολιτισμού, τη Δημοκρατία – Μέρος 2ο: «Ο άνθρωπος «φύσει πολιτικόν ζώον»

του Γιώργο Αναγνωστόπουλου

Στο προηγούμενο άρθρο προσπαθήσαμε να εισάγουμε τον αναγνώστη στην προβληματική της ελλιπούς σχέσης μεταξύ κοινωνίας και πολιτικής που σήμερα νοείτε με τον όρο ως κρίση, καθιστώντας μία ασυνέχεια στη συνέχεια των πραγμάτων, καθώς δε μπορούμε να μιλάμε για κρίση εάν προηγουμένως δεν  έχουμε διολισθήσει από ένα ανώτερο στάδιο σ’ ένα κατώτερο που μας οδηγεί στην αναγνώριση αυτής της ελλειμματικότητας ή ακόμη και στην απότομη όξυνση της.

Εξάλλου, με γνώμονα το λόγο, σε σχέση με την αναγνώριση του δικαίου από το άδικο ή την διάκριση του καλού από το κακό, ο Αριστοτέλης θα μας πει στα Πολιτικά του: «ο έναρθρος λόγος δημιουργήθηκε για να εκφράζεται το συμφέρον και το βλαβερό, (15) και φυσικά και το δίκαιο και το άδικο. Αυτό, πραγματικά, είναι το διακριτικό σημείο που κάμνει τον άνθρωπο να ξεχωρίζει απ’ όλα τα άλλα ζώα: μονάχα αυτός δηλ. αντιλαμβάνεται το καλό και το κακό, το δίκαιο και το άδικο και τις άλλες παρόμοιες αξίες. Η κοινή γνώση αυτών των αξιών συντείνει στη δημιουργία της οικογένειας και της πόλης.»

«ὁ δὲ λόγος ἐπὶ τῷ δηλοῦν ἐστι τὸ συμφέρον καὶ
(15) τὸ βλαβερόν, ὥστε καὶ τὸ δίκαιον καὶ τὸ ἄδικον· τοῦτο γὰρ
πρὸς τὰ ἄλλα ζῷα τοῖς ἀνθρώποις ἴδιον, τὸ μόνον ἀγαθοῦ
καὶ κακοῦ καὶ δικαίου καὶ ἀδίκου καὶ τῶν ἄλλων αἴσθησιν
ἔχειν· ἡ δὲ τούτων κοινωνία ποιεῖ οἰκίαν καὶ πόλιν.»

Ωστόσο, μία κοινωνία η οποία έχει θέση ως ανώτερο στόχο της την αυτάρκεια του συνόλου δε δύναται να την αγγίξουν οι αλλαγές του καιρού της ιστορίας. Το ζήτημα λοιπόν δεν είναι απλώς να επιστρέψουμε σε μία προγενέστερη κατάσταση οικονομικής ευμάρειας, την οποία μάλιστα επέκριναν οι περισσότεροι, αλλά η όποια κρίση να είναι η αφορμή ώστε ν’ αναγεννηθούν αξίες, στόχοι και θεσμικές πρακτικές που αντέχουν στο χρόνο και που οφείλονται και δημιουργούνται από πραγματικούς πολίτες και όχι απλώς από μία συνάθροιση ετερόκλιτων συμφερόντων.

Η υποτιθέμενη συνέντευξη, λοιπόν, με τη Δημοκρατία, όπως προαναφέραμε και στο προηγούμενο άρθρο, αποτελεί μία προσπάθεια μέσα από μία σειρά ερωτήσεων και απαντήσεων με αυτό το υποθετικό πρόσωπο της ιστορίας που έρχεται να μας συναντήσει στο παρόν ώστε να εισάγουμε  τον αναγνώστη στην πραγματική έννοια του Πολίτη.

Ας αρχίσουμε όμως με την πρώτη ερώτηση που αφορά τον άνθρωπο και τις διαστάσεις του για να φτάσουμε στην πολιτική του διάσταση.

Δημοκρατία: Ο άνθρωπος είναι ένα έμβιο όν το οποίο εμπεριέχει  τέσσερις βασικές διαστάσεις:

α. Η υλική
β. Η πνευματική
γ. Η ερωτική
δ. Και η Πολιτική του διάσταση

Με την λέξη υλική εννοούμε την ανάγκη του να τραφεί, να πιει νερό και να αναπνεύσει οξυγόνο για να ζήσει. Χρησιμοποιεί δηλαδή ύλη για να επιβιώσει.

Ουσιαστικά υπάρχουν τρεις θρεπτικές ουσίες που το φυσικό σώμα χρειάζεται σε καθημερινή βάση για να ζήσει, εκτός από τον αέρα, το φως του ήλιου, και το νερό. Αυτές οι θρεπτικές ουσίες είναι οι εξής:

α. Υδατάνθρακες
β.  Πρωτεΐνες
γ.  Λίπη

Τα θρεπτικά αυτά στοιχεία επιτρέπουν στο σώμα ν’ αναπτυχθεί, να παράγει ενέργεια για πολλές δραστηριότητες και να δημιουργήσει τις διάφορες χημικές ουσίες τις οποίες χρειάζεται. Αυτή τη διάσταση την έχουνε και άλλα ζώα, ο άνθρωπος όμως έχει και τις άλλες τρεις διαστάσεις, χάρη στις οποίες  διαφοροποιείται σε σχέση με το υπόλοιπο ζωικό βασίλειο.

Ο εγκέφαλός του ανθρώπου τον υποχρεώνει να απασχολείται με διάφορα προβλήματα πνευματικά. Να διερωτάται, να μαθαίνει, π.χ. με βάση την γνώση εξελίσσει την τεχνολογία. Βεβαίως, ας μην ξεχνάμε ότι μέσα στην πνευματική του διάσταση είναι και η υπαρξιακή του αγωνία γύρω από τη ζωή και το  θάνατο. Αυτή η υπαρξιακή αγωνία, αλλά και η σχέση του κάθε ανθρώπου με τους άλλους και εν γένει τη φύση οδηγεί στην ανάπτυξη της συνείδησης, μιας και η κατανόησή του για τον κόσμο είναι εξ ανάγκης σχεσιακή.

Είναι επίσης ζώο ερωτικό, γιατί κάνει έρωτα σε όλη την διάρκεια του χρόνου και όχι μόνο για την αναπαραγωγή, συνήθως την αναπαραγωγή όταν δεν την έχει θέσει ως σκοπό, την έχει στο νου του για να την αποφύγει όταν κάνει έρωτα. Κατά το Νίτσε το ένστικτο της αναπαραγωγής είναι ένα μύθος ο οποίος εξυπηρετεί το εκάστοτε σύστημα αξιών, υπάρχει μόνο το ένστικτο της συνουσίας. Πρώτον  διότι ο έρωτας δεν είναι πράξη σκοπιμότητας, αλλά αποδοχή άνευ όρων και δεύτερον, στη φύση της, κάθε αγάπη, καθώς και ο έρωτας είναι σύλληψη αξιών στο πρόσωπο του άλλου. Ο αληθινά ερωτευμένος άνθρωπος συγκινείται από το ωραίο, την ανδρεία, το θάρρος, την πνευματική καλλιέργεια και γενικότερα από κάθε αξία που βλέπει στο πρόσωπο του άλλου, όχι για την αναπαραγωγή, αλλά για αυτή την ίδια αξία της αρετής. Η ερωτική πράξη όταν αφορά όλο μας το είναι και δεν αποτελεί ικανοποίηση μόνο των σωματικών μας αναγκών ή του σεξουαλικού μας ενστίκτου βοηθάει στην πνευματική  μας ολοκλήρωση. Γενικά ο έρωτας προς το ωραίο οδηγεί τον άνθρωπο στην υψηλή δημιουργία, που δεν είναι άλλη παρά η δοσμένη αλήθεια του κόσμου με ωραίο τρόπο.

Και βέβαια είναι αυτό που λέει ο Αριστοτέλης «Φύσει ζώον Πολιτικόν». Ο Αριστοτέλης πραγματοποίησε την πρώτη συστηματική ταξινόμηση του ζωικού βασιλείου, όπου ο άνθρωπος ορίζεται ως έλλογον ζώον, ικανό να ζήσει οργανωμένο σε κοινωνία. Τα άλλα ζώα είναι κοινωνικά, ζούνε σε ομάδες, ο άνθρωπος όμως, όπως είπαμε, είναι Πολιτικό ον, και η πολιτική του διάσταση μόνο στη δημοκρατία μπορεί να βρει νόημα και ουσία, καθώς η ευτυχία και η δικαίωση προκύπτει από τους θεσμούς συνοχής και αλληλοϋποστήριξης που αναπτύσσονται μέσα σε κάθε κοινότητα. Γι’ αυτό ο άνθρωπος καλείται «πολιτικόν ζώον»  Ενώ οι τρεις πρώτες διαστάσεις μπορούν να αναπτυχθούν, έστω και λανθασμένα, σε μη δημοκρατικά πολιτεύματα και προς εξυπηρέτηση των λίγων.

Θα πρέπει να σημειώσουμε πως ο Αριστοτέλης στο πρώτο κεφάλαιο στα Πολιτικά του, μας εξηγεί για ποιο λόγο ο άνθρωπος ορίζεται ως «πολιτικόν ζώον» καθώς μετά από μία σειρά επιχειρημάτων καταλήγει στο συμπέρασμα πως η πόλη είναι μία φυσική πραγματικότητα και ότι ο άνθρωπος από τη φύση του είναι προορισμένος να ζήσει μέσα σε αυτήν.

«ἐκ τούτων οὖνφανερὸν ὅτι τῶν φύσει ἡ πόλις ἐστί, καὶ ὅτι ὁ ἄνθρωπος φύσει πολιτικὸν ζῷον,..».

Συγκεκριμένα όμως θα ήθελα να ρωτήσω, ποια είναι η διαφορά του ανθρώπου με τ’ άλλα ζώα;

Δημοκρατία: Ο Κομφούκιος μας λέει ότι η  ανθρωπότητα ελάχιστα διαφέρει από τα ζώα και οι περισσότεροι άνθρωποι αυτό το ελάχιστο το εκμηδενίζουν. Η διαφορά βέβαια είναι ότι τ’ άλλα ζώα ζούνε με νόμους οι οποίοι είναι φτιαγμένοι από τη φύση και δεν αλλάζουν ποτέ π.χ. οι Μέλισσες ή τα Μυρμήγκια που ζούνε εδώ, κατά τον ίδιο τρόπο ζούνε και σε όλο τον πλανήτη εδώ και χιλιάδες χρόνια χωρίς να έχει αλλάξει τίποτα. Για τον άνθρωπο όμως στη διαχρονικότητά του που είναι «ζώον Πολιτικόν» αλλάζουν τα πράγματα, ο άνθρωπος φτιάχνει τους νόμους μόνος του και τους αλλάζει ή τους τροποποιεί, ακριβώς επειδή μπορεί να δρα με βάση την λογική και αυτό είναι το πολιτικό.

Για αυτό και μερικά χιλιόμετρα ν’ απέχουν δύο κοινότητες μπορεί να έχουν κάποιους νόμους κοινούς, αλλά είναι πολύ πιθανό να έχουν διαφορετικά ήθη και έθιμα.  Διότι δεν είχανε πάντοτε τους ίδιους νόμους.

Και μάλιστα στις σύγχρονες κοινωνίες υπάρχει ειδικό πολιτειακό όργανο που κάνει αυτή τη δουλειά,  δηλαδή να φτιάχνει νόμους, να τους τροποποιεί, να τους καταργεί, πράγμα που δεν υπάρχει στις κοινωνίες των ζώων.

Παρόλα αυτά ο άνθρωπος και οι κοινωνίες συγκροτούν τις ατομικές και συλλογικές τους ταυτότητες μόνο μέσα από τη θεσμική ένταξή τους στο πολιτικό σύστημα. Πράγμα που σημαίνει πως η ουσιαστική ελευθερία πραγματώνεται μόνο ως αυτονομία, σύμφωνα με τη δημοκρατική αρχή του  «μη άρχεσθαι υπό μηδενός» σε ατομικό, κοινωνικό και πολιτικό επίπεδο και δεν υλοποιείται – όπως θέλουν να λένε σήμερα – ως δικαίωμα, δηλαδή εκεί που καταστρατηγούνται οι ατομικές και συλλογικές ελευθερίες, αλλά ως αυτοκαθορισμός του κοινωνικού όντος, στα πλαίσια της συλλογικής ευδαιμονίας.

Άλλωστε, το εγώ δεν μπορεί να εξελιχθεί από μόνο του, παρά μόνο μέσα στο εμείς, ως ενιαίο σύνολο. Εάν, λοιπόν, ο άνθρωπος δε μάθει να σκέφτεται και να λειτουργεί δημοκρατικά, ενοποιητικά και συμπληρωματικά για την διατήρηση της ζωής και την τάξη της φύσης, τότε αργά η γρήγορα θα οδηγηθούμε όχι σε μία ζούγκλα των ζώων, αλλά σε μία ανθρώπινη έρημο.

0 Σχόλιο

Αφήστε ένα σχόλιο