Μία συνέντευξη με τον αγωγό του ελληνικού πολιτισμού, τη Δημοκρατία – Μέρος 28ο

«Η διεύρυνση της δημοκρατίας την εποχή του Περικλή»

του Γιώργου Αναγνωστόπουλου

  • Στην προηγούμενη συνέντευξη ανέφερες πως με την εγκαθίδρυση του ριζοσπαστικού δημοκρατικού πολιτεύματος το 462 π.Χ., μετά από το πετυχημένο κίνημα του Εφιάλτη και τη συρρίκνωση των εξουσιών του Αρείου Πάγου, ο ρόλος του Πολίτη έλαβε πλέον νέες διαστάσεις.

Φυσικά, καθώς, όπως μας πληροφορεί ο Αριστοτέλης και όπως ήδη αναφέραμε, το λαϊκό κίνημα απέκτησε μεγάλη δύναμη, μεταφέροντας τις πολιτικές, ελεγκτικές και δικαστικές αρμοδιότητες, άλλες στη Βουλή των Πεντακοσίων, άλλες στα δικαστήρια της Ηλιαίας και άλλες στην Εκκλησία του Δήμου. Ωστόσο, ο Περικλής ως καθοδηγητής της δημοκρατικής παράταξης, μετά την πολιτική δολοφονία του Εφιάλτη, τη δεκαετία που ακολούθησε  συνέβαλε έτσι ώστε η Εκκλησία του Δήμου να ψηφίσει νόμους οι οποίοι είχαν  ως αποτέλεσμα τη διεύρυνση της δημοκρατίας εντός των πλαισίων της πόλεως, αυξάνοντας σταθερά τη λαϊκή κυριαρχία. Τα περισσότερα κρατικά αξιώματα έγιναν πλέον προσιτά σε κάθε πολίτη, όποια κι αν ήταν η οικονομική του κατάσταση. Εντούτοις, σύμφωνα με τα όσα μας πληροφορεί και πάλι ο Αριστοτέλης, όταν επώνυμος άρχοντας ήταν ο Αντίδοτος, επειδή αυξάνονταν οι πολίτες, μετά από εισήγηση του Περικλή, το 451 π.Χ., για να γίνει κανείς Αθηναίος πολίτης θα έπρεπε πλέον να κατάγεται από Αθηναίους γονείς και από τις δύο πλευρές.

«καὶ τρίτῳ μετὰ τοῦτον ἐπὶ Ἀντιδότου διὰ τὸ πλῆθος τῶν πολιτῶν Περικλέους εἰπόντος ἔγνωσαν μὴ μετέχειν τῆς πόλεως, ὃς ἂν μὴ ἐξ ἀμφοῖν ἀστοῖν ᾖ γεγονώς.» [Αριστ. Αθην. Πολιτ. 26]

  • Πώς ακριβώς εξελίχθηκαν οι πολιτικές καταστάσεις για τη διεύρυνση αλλά και την υπεράσπιση θα λέγαμε της δημοκρατίας εκείνη την περίοδο;  

Οι κυρίαρχες τάξεις φρόντισαν ν’ αποσιωπήσουν ή ακόμα και να αλλοιώσουν τα γεγονότα αυτής της περιόδου, προσπαθώντας να πείσουν πως η «χρυσή περίοδος» της Αθηναϊκής δημοκρατίας οφείλεται αποκλείστηκα στην ισχυρή προσωπικότητα του Περικλή και τα προνόμια του δέκατου στρατηγού τα οποία του δινόταν επί δεκατέσσερα συναπτά έτη. Παρόλα αυτά η δυνατότητα να συγκαλεί εκτάκτως, λόγω της θέσης του, την Εκκλησία του Δήμου, δεν του εξασφάλιζε κυρίαρχο ρόλο, καθώς γνωρίζουμε πως τόσο οι προτάσεις του ίδιου του Περικλή για τις υποθέσεις της πόλης όσο και όλων των υπόλοιπων πολιτών  υπόκειντο στον έλεγχο και την έγκρισή τους από τον ίδιο το δήμο. Κατά τη Γαλλίδα ιστορικό Claude Mosse «Μικρή ιστορία της αθηναϊκής δημοκρατίας και η πρόσληψή της στους αιώνες» δεν υπάρχει κείμενο που να εμφανίζεται ως η θεωρητική υπεράσπιση της δημοκρατίας στην Αθήνα του 5ου και 4ου αιώνα  στα κείμενα των ιστορικών, στους λόγους των ρητόρων, στους στοχασμούς των φιλοσόφων. Ούτε οι σοφιστές που συνέρρεαν στην Αθήνα (και τους οποίους γνωρίζουμε μόνο μέσα από τα λόγια που τους αποδίδουν οι αντίπαλοί τους και ειδικά ο Πλάτων) υπερασπίζονται τη δημοκρατία. Παρά το γεγονός, λοιπόν, πως οι σοφιστές διακήρυξαν με πάθος την ισότητα και την ελευθερία των πολιτών και έθεσαν υπό αμφισβήτηση τις καθιερωμένες αξίες και αντιλήψεις της εποχής δεν υπάρχει θεωρητική πολιτική στράτευση υπεράσπισης της Δημοκρατίας. Σύμφωνα όμως με τα όσα γνωρίζουμε από τον Αριστοτέλη στην «Αθηναίων Πολιτεία», έξι χρόνια μετά το θάνατο του Εφιάλτη, θέσπισαν να περιλαμβάνονται και οι μικροκαλλιεργητές «ζευγίτες» στον κατάλογο από τον οποίο θα κληρώνονταν οι εννέα άρχοντες, και ο πρώτος ζευγίτης που αναδείχτηκε ήταν ο Μνησιθείδης. Κάτι που σήμαινε ότι θα μπορούσαν πλέον να γίνονται και μέλη του Αρείου Πάγου. Έως τότε όλοι οι προηγούμενοι προέρχονταν από την τάξη των Ιππέων και των πεντακοσιομεδίμνων (και οι ζευγίτες αναλάμβαναν τα κατώτερα αξιώματα), εκτός κι αν καμιά φορά παραβαινόταν ο νόμος.

«ἀλλ´ ἕκτῳ ἔτει μετὰ τὸν Ἐφιάλτου θάνατον ἔγνωσαν καὶ ἐκ ζευγιτῶν προκρίνεσθαι τοὺς κληρωσομένους τῶν ἐννέα ἀρχόντων, καὶ πρῶτος ἦρξεν ἐξ αὐτῶν Μνησιθείδης. οἱ δὲ πρὸ τούτου πάντες ἐξ ἱππέων καὶ πεντακοσιομεδίμνων ἦσαν (οἱ〈δὲ〉ζευγῖται τὰς ἐγκυκλίους ἦρχον), εἰ μή τι παρεωρᾶτο τῶν ἐν τοῖς νόμοις.» [Αριστ. Αθην. Πολιτ. 26]

Μάλιστα ο Αριστοτέλης σημειώνει πως όταν ανέλαβε την εξουσία ο Περικλής, ο οποίος έγινε γνωστός για πρώτη φορά ενώ ήταν ακόμη νέος, επειδή είχε κατηγορήσει τον (ολιγαρχικό) Κίμωνα κατά τη λογοδοσία της στρατηγίας του – Ο Περικλής με την παράταξη των δημοκρατικών κατηγόρησε τον ολιγαρχικό Κίμωνα για την εμπλοκή των Αθηναίων στον τρίτο Μεσσηνιακό Πόλεμο (464 π.Χ.), ως φίλο των Σπαρτιατών και εχθρό του λαού – το πολίτευμα έγινε ακόμη πιο δημοκρατικό. Γιατί αφαίρεσε από τον Άρειο Πάγο μερικές αρμοδιότητες και, κυρίως, έστρεψε τις προσπάθειες της πόλης στο να οργανώσει τις ναυτικές δυνάμεις. Αυτό είχε ως συνέπεια ν’ αποκτήσει μεγαλύτερη τόλμη ο δήμος και να συγκεντρώσει βαθμηδόν στα χέρια του όλες τις εξουσίες.

«Μετὰ δὲ ταῦτα πρὸς τὸ δημαγωγεῖν ἐλθόντος Περικλέους, καὶ πρῶτον εὐδοκιμήσαντος, ὅτε κατηγόρησε τὰς εὐθύνας Κίμωνος στρατηγοῦντος νέος ὤν, δημοτικωτέραν ἔτι συνέβη γενέσθαι τὴν πολιτείαν. καὶ γὰρ τῶν Ἀρεοπαγιτῶν ἔνια παρείλετο, καὶ μάλιστα προύτρεψεν τὴν πόλιν ἐπὶ τὴν ναυτικὴν δύναμιν, ἐξ ἧς συνέβη θαρρήσαντας τοὺς πολλοὺς ἅπασαν τὴν πολιτείαν μᾶλλον ἄγειν εἰς αὑτούς.» [Αριστ. Αθην. Πολιτ. 27]

  • Πριν μας πεις περισσότερα για την πολιτική την οποία άσκησε ο Περικλής και που πάνω κάτω όλοι γνωρίζουμε πως υπήρξε ένας σπουδαίος πολιτικός, μιας και συνέβαλε τόσο στην πλήρη ανάπτυξη της αθηναϊκής δημοκρατίας, όσο και της αθηναϊκής ηγεμονίας στο δεύτερο μισό του 5ου αιώνα π.Χ., θα ήθελα να σταθούμε λίγο στην καταγωγή του και το χαρακτήρα του.

Απ’ όσα γνωρίζουμε από τον Πλούταρχο, τον Ηρόδοτο και άλλους ιστορικούς, ο Περικλής, ο οποίος γεννήθηκε στο δήμο του Χολαργού, γύρω στο  495 π.Χ., καταγόταν από διακεκριμένους γονείς και ανήκε στην Ακαμαντίδα φυλή. Ο πατέρας του, ο Ξάνθιππος, είχε διακριθεί στους Ελληνοπερσικούς πολέμους, νικώντας στη Μυκάλη τους στρατηγούς των Περσών. Η μητέρα του Αγαρίστη, ήταν δισέγγονη του τυράννου της Σικυώνας, Κλεισθένη, και ανιψιά του άλλου Κλεισθένη, του γνωστού εισηγητή μεταρρυθμίσεων στο πολίτευμα της Αθήνας το 508/507, και ηγέτη της πολύ πλούσιας φυλής των Αλκμεωνίδων.

Είχε, λοιπόν, εξαιτίας της καταγωγής του, άμεση πρόσβαση στους αριστοκρατικούς κύκλους και στη δημοκρατική ομάδα. Εντούτοις, στα κληρονομικά πλούτη και στη φήμη του πρόσθεσε με το χρόνο ένα ικανό κριτικό πνεύμα, πειστική ακεραιότητα χαρακτήρα, ρητορικές ικανότητες και κυρίως αυτοκυριαρχία. Ως προς τη μόρφωσή του λέγεται ότι είχε δάσκαλο της μουσικής το Δάμωνα. Ο Αριστοτέλης όμως αναφέρει ότι ασκήθηκε στη μουσική από τον Πυθοκλείδη. Μάλιστα ήταν ο πρώτος πολιτικός πού αναγνώρισε τη μεγάλη σημασία πού έχει η φιλοσοφία για έναν που προορίζεται να χειριστεί τα κοινά. Μελετούσε τις λεπτές αποχρώσεις της Ελεατικής φιλοσοφίας κάτω από την άμεση καθοδήγηση του Ζήνωνα του Ελεάτη, που οι συλλογισμοί του για το χρόνο, το διάστημα και την κίνηση γέννησαν αργότερα την ατομική θεωρία του Λεύκιππου. Ο φιλόσοφος όμως που άσκησε τη μεγαλύτερη επιρροή πάνω στη σκέψη του και πού συντέλεσε στη διαμόρφωση του χαρακτήρα του ήταν ο Αναξαγόρας ο Κλαζομένιος, ο οποίος υπήρξε και στενός του φίλος. Ο Αναξαγόρας δίδασκε ότι πέρα από την ύλη υπάρχει και το πνευματικό στοιχείο, ο νους, που κινεί την πρώτη και ρυθμίζει τα εγκόσμια. Σύμφωνα με τον Πλούταρχο αυτό τον άνθρωπο τον θαύμαζε απεριόριστα και απ’ αυτόν μυήθηκε στη λεγόμενη μετεωρολογική επιστήμη των φαινομένων και στην τέχνη των συζητήσεων.

«Τοῦτον ὑπερφυῶς τὸν ἄνδρα θαυμάσας ὁ Περικλῆς καὶ τῆς λεγομένης μετεωρολογίας καὶ μεταρσιολεσχίας ὑποπιμπλάμενος» [Πλούτ. Περικλής 5.1]

Ωστόσο, όπως μας αναφέρει και πάλι ο Πλούταρχος, αν και δεν ταίριαζε με τον φιλόσοφο στον τρόπο διαχείρισης της περιουσίας του, καθώς οι δικοί του παραπονιόταν για τον περιορισμό των καθημερινών δαπανών του στα απολύτως αναγκαία και κάθε έσοδο και έξοδο στο σπίτι του βάδιζαν με αριθμό και με μέτρο, από την άλλη βοηθούσε όχι μόνο το δάσκαλό του, αλλά και πολλούς φτωχούς που το είχαν ανάγκη.

«ὅθεν οὐχ ἡδὺς ἦν ἐνηλίκοις παισὶν οὐδὲ γυναιξὶ δαψιλὴς χορηγός, ἀλλ᾽ ἐμέμφοντο τὴν ἐφήμερον ταύτην καὶ συνηγμένην εἰς τὸ ἀκριβέστατον δαπάνην, οὐδενὸς οἷον ἐν οἰκίᾳ μεγάλῃ καὶ πράγμασιν ἀφθόνοις περιρρέοντος, ἀλλὰ παντὸς μὲν ἀναλώματος, παντὸς δὲ λήμματος δι᾽ ἀριθμοῦ καὶ μέτρου βαδίζοντος. […] βοηθοῦντι πολλοῖς τῶν πενήτων. [16.8] καὶ μέντοι γε τὸν Ἀναξαγόραν» [Πλούτ. Περικλής 16.5 – 16.8]

  • Πότε εμφανίστηκε για πρώτη φορά στο δημόσιο βίο;

 Ο Περικλής αν και μεγάλωσε σε μια περίοδο εμπιστοσύνης, καθώς τα ελληνικά κράτη είχαν νικήσει τις ισχυρές περσικές δυνάμεις και η Αθήνα είχε γίνει ο αναγνωρισμένος αρχηγός μιας μεγάλης συμμαχίας, δεν αναμείχτηκε στην πολιτική από πολύ νέος. Μάλιστα, λέγεται ότι ήταν αρκετά ντροπαλός και λιγομίλητος κι απέφευγε τον κόσμο. Δεν είχε καμιά διάθεση ν’ ασχοληθεί με την πολιτική, γιατί η οικογένεια του είχε ποτιστεί εξαιτίας της με αρκετές πίκρες. Ο παππούς του ο Μεγακλής και ο πατέρας του ο Ξάνθιππος, που πολέμησε στα περσικά και νίκησε τους πέρσες το 479 π.Χ. στη Μυκάλη, είχαν πάρει και οι δυο τους το δρόμο της εξορίας, εξοστρακισμένοι από την Εκκλησία του Δήμου. Το ίδιο φοβόταν ότι θα πάθαινε και ο ίδιος αν ασχολούνταν με την πολιτική. Φαίνεται όμως πως τον επηρέασε ο δημοκρατικός Εφιάλτης με τον ακέραιο χαρακτήρα του, την τιμιότητα του και τις όμορφες ιδέες του για την πολιτική ισότητα και την οικονομική ανακούφιση των φτωχών πολιτών. Έτσι, εμφανίζεται, κατά τον Αριστοτέλη, για πρώτη φορά στο δημόσιο βίο δίπλα στον Εφιάλτη το 465 π.Χ. δηλαδή όταν ήταν τριάντα ετών. Σύμφωνα όμως με τις πληροφορίες του Πλουτάρχου, του Κικέρωνα και άλλων μελετητών, οι οποίοι αναφέρουν ότι η πολιτική του σταδιοδρομία κράτησε περισσότερο από 40 χρόνια «ἀλλὰ τεσσαράκοντα μὲν ἔτη πρωτεύων» (Πλούτ. Περικλής 16.3), πρέπει να υποθέσουμε πώς αναμείχθηκε για πρώτη φορά στο δημόσιο βίο πριν από το 469 π.Χ., μιας και είχε πεθάνει το 429 π.Χ. Μάλιστα ήδη φαίνεται να διατηρεί  φιλικές σχέσεις με τον Θεμιστοκλή, καθώς τις παραμονές του οστρακισμού του, το 472 π.Χ., θα ανεβεί, με χορηγό τον ίδιο τον Περικλή, η τραγωδία «Πέρσαι» του Αισχύλου. Στην εν λόγω τραγωδία ο ποιητής προσπαθεί να ενισχύσει την κλονισμένη θέση του Θεμιστοκλή, θυμίζοντας στους Αθηναίους τη μεγαλειώδη νίκη που τους χάρισε με τη Ναυμαχία της Σαλαμίνας. Ο Περικλής συνεχίζοντας την κατεύθυνση της πολιτικής του στο δρόμο που χάραξαν ο Θεμιστοκλής και αργότερα ο Εφιάλτης ενίσχυσε θεσμικά τις κατώτερες κοινωνικές τάξεις με άμεσο στόχο τη διεύρυνση της δημοκρατίας.

0 Σχόλιο

Αφήστε ένα σχόλιο