Μία συνέντευξη με τον αγωγό του ελληνικού πολιτισμού, τη Δημοκρατία – Μέρος 25ο

«Το νέο θεσμικό πλαίσιο του Κλεισθένη προς τη μετάβαση στη Δημοκρατία»

του Γιώργου Αναγνωστόπουλου

Αν και ο Σόλων υπήρξε, όπως ανέφερες, ένας από τους βασικούς συντελεστές που οδήγησαν κατά την εξέλιξη των κοινωνικών μεταβολών στην άνοδο της δημοκρατίας, ωστόσο, όταν έφυγε από την Αθήνα οι παρατάξεις των δύο κοινωνικών τάξεων, των ευγενών και των ελεύθερων πλέον ακτημόνων, βρισκόντουσαν συνεχώς σε αναταραχή.

Όπως μας ενημερώνει ο Αριστοτέλης στην «Αθηναίων Πολιτεία» όταν ο Σόλων έφυγε από την Αθήνα, οι δύο παρατάξεις δεν έπαψαν να υποβλέπουν η μία την άλλη. Εντούτοις, μετά από ένα χρονικό διάστημα και δύο αποτυχημένες προσπάθειες, εγκαθιδρύθηκε με δόλο η τυραννίδα του Πεισίστρατου. Ο Πεισίστρατος κυβέρνησε με μετριοπάθεια και περισσότερο σαν νόμιμος άρχοντας παρά ως τύραννος. Γι’ αυτό και είχε διαδοθεί ότι η τυραννίδα του ήταν «η εποχή του Κρόνου», δηλαδή η χρυσή εποχή. Μετά το θάνατο του ανέλαβαν την εξουσία οι δύο νόμιμοι και μεγαλύτεροι σε ηλικία γιοι του, ο Ίππαρχος και ο Ιππίας, που κυβέρνησαν με τον ίδιο τρόπο. Ωστόσο, όταν συνωμότες σκότωσαν τον Ίππαρχο, η τυραννίδα έγινε πολύ σκληρότερη. Ο Ιππίας, θέλοντας να εκδικηθεί τη δολοφονία του αδερφού του, σκότωσε και εξόρισε πολλούς.  Κατάφερε όμως τέσσερα χρόνια αργότερα να τον ανατρέψει ο Κλεομένης, ο βασιλιάς των Λακεδαιμονίων, με προτροπή του Μαντείου των Δελφών, το οποίο ανοικοδομήθηκε με τη βοήθεια των Αλκμεωνίδων. Οι Αλκμεωνίδες υποστήριζαν από χρόνια ότι η φωτιά που είχε καταστρέψει το Μαντείο, το 548 π.Χ., ήταν εμπρησμός από ανθρώπους του Πεισίστρατου. Οι Πεισιστρατίδες παρέμειναν στην εξουσία δεκαεπτά περίπου χρόνια. Ενώ συνυπολογίζοντας και τα χρόνια εξουσίας του πατέρα τους κυβέρνησαν συνολικά σαράντα εννέα. Με την κατάλυση της τυραννίας, το 510 π.Χ., φούντωσε πάλι η διαμάχη των ισχυρών γενών για την εξουσία. Αντίπαλοι τώρα ήταν ο Ισαγόρας του Τείσανδρου, που ήταν φίλος των Τιράνων και ο Κλεισθένης από το γένος των Αλκμεωνίδων, ο οποίος διαπιστώνοντας ότι οι αριστοκρατικοί και οι ολιγαρχικοί συσπειρώνονταν γύρω από τον Ισαγόρα, προσεταιρίστηκε τη δημοκρατική παράταξη. Ο Ισαγόρας ζήτησε τότε τη βοήθεια του Σπαρτιάτη βασιλιά Κλεομένη. Παρόλα αυτά όταν ο λαός κατάφερε να πάρει την εξουσία στα χέρια του ο Κλεισθένης έγινε αρχηγός τους και προστάτης του δήμου.

Θα μπορούσες να μας μιλήσεις για το έργο του και τις βασικές μεταρρυθμιστικές αλλαγές τις οποίες εισήγαγε;

Ο Κλεισθένης, ήταν γιος του Αλκμεωνίδη Μεγακλή και της Αγαρίστης, κόρης του τυράννου της Σικυώνας, Κλεισθένη. Γεννήθηκε στην Αθήνα, το 570 π.Χ. και εξορίστηκε τρεις φορές για τα πολιτικά του πιστεύω έως ότου αναλάβει την εξουσία. Όπως ορθός θα επισημάνει ο συγγραφέας Χρήστος Γ. Ρήγας στο έργο του «Δημοκρατία του Εφιάλτη» ως αρχηγός γένους ο ίδιος, είχε κατανοήσει ότι η κυριότερη αιτία που δεν επέτρεψε στο πολίτευμα του Σόλωνος να λειτουργήσει, με αποτέλεσμα την επιβολή της δικτατορίας του Πεισίστρατου, ήταν η πολιτική και θρησκευτική οργάνωση της κοινωνίας σε φυλές, φατρίες και γένη. Τα άτομα, έξω από την ομάδα του γένους, δεν είχαν πολιτική οντότητα και παρουσία. Για ν’ αλλάξει τη σχέση αυτή βασική προϋπόθεση ήταν η αμφισβήτηση της παράδοσης, η οποία διείπε την κοινωνική οργάνωση της πόλης. Έτσι, κατάργησε την πολιτειακή ένταξη των κατοίκων σε φυλές, φατρίες και γένη. Προκειμένου, λοιπόν, να εξουδετερώσει τη δύναμη των ευγενών, που βασιζόταν στη διαίρεση της Αττικής σε τέσσερις φυλές, εισήγαγε νέα διαίρεση των ελεύθερων πολιτών, στους οποίους συμπεριέλαβε όλους τους κατοίκους της Αττικής, Αθηναίους και μετοίκους, Ίωνες και «οργεώνες», δηλαδή όσους δεν ήταν ιωνικής καταγωγής, πλούσιους και φτωχούς χωρίς καμία διάκριση. Οι νέοι πολίτες, μέτοικοι και οργεώνες, οι οποίοι δεν είχαν πια τους ίδιους στενούς δεσμούς με τους  αριστοκράτες της υπαίθρου, τον βοήθησαν να αντισταθεί στους αντιπάλους του και τοποθετήθηκαν στην τελευταία τάξη των θητών. Πρώτα απ’ όλα, λοιπόν, όπως μας ενημερώνει ο Αριστοτέλης στην «Αθηναίων Πολιτεία», μοίρασε όλο τον πληθυσμό σε δέκα φυλές, οι οποίες περιελάμβαναν κατοίκους απ’ όλα τα γένη. Οι δέκα φυλές πήραν τα ονόματά τους από ένα κατάλογο ηρώων, ο οποίος εστάλη στο Μαντείο των Δελφών ώστε να επιλέξει εκείνο τα ονόματά που θα δοθούν. Από αυτό προήλθε η ρήση «Μην κρίνεις από την φυλή», απάντηση σε όσους ήθελαν να εξετάζουν από την καταγωγή.  Αφού, λοιπόν, χώρισε και την Αττική σε τρία μέρη: Α΄ την πόλη, Β΄ την παραλία και Γ΄ τα μεσόγεια και το κάθε μέρος σε δέκα δήμους (οι οποίοι ονομάστηκαν Τριττύες) όρισε με κλήρο να συμμετέχουν τρεις δήμοι σε κάθε φυλή, έτσι ώστε κάθε μία να μετέχει σε όλες τις περιοχές. Κάθε φυλή, λοιπόν, περιελάμβανε τρεις Τριττύες: μία από το άστυ, μία από τα παράλια και μία από τα Μεσόγεια. Όσοι κατοικούσαν στον ίδιο δήμο όρισε να είναι συνδημότες, ώστε να μην μπορούν να διακρίνουν τους νέους πολίτες, προσφωνώντας τους με το όνομά του δήμου τους. Θέσπισε και το αξίωμα των δημάρχων. Έτσι ο δήμος έγινε το κύτταρο της νέας διοικητικής διαίρεσης, αποκτώντας υπευθυνότητες και δημόσια καθήκοντα, όπως την αναγραφή των πολιτών, την συλλογή φόρων και την εκλογή δημοσίων υπαλλήλων.

Συγκεκριμένα σε ότι αφορά τη σύσταση της πόλης πριν τις μεταρρυθμίσεις του Κλεισθένους, από το Πατμιακό Λεξικό του ανωνύμου πληροφορούμαστε τα παρακάτω:

ΠΑΤΜΙΑΚΟΝ ΛΕΞΙΚΟΝ (ανωνύμου)

Γεννήται. Παλαιά το πλήθος των Αθηναίων, πριν ο Κλεισθένης φέρει την τακτοποίηση κατά φυλάς, ήταν διαιρεμένο σε γεωργούς και τεχνίτες. Και φυλές αυτών ήταν τέσσερις, κάθε μία δε των φυλών είχε τρεις τάξεις (μοίρας), τις οποίες ονόμαζαν φατρίες και τριττύες. Κάθε μια δε τούτων αποτελείτο από τριάντα γένη και κάθε ένα γένος είχε τριάντα άνδρες συντεταγμένους σε οικογένειες (οικογενειάρχες), οι οποίοι λέγονταν γεννήται, από τους οποίους τα αρμόζοντα (τα αναλογούντα) σε κάθε έναν ιερατικά λειτουργήματα δια κλήρου προσδιορίζονταν, ώστε οι Ευμολπίδες και οι Κήρυκες και οι Ετεοβουτάδαι, καθώς εξιστορεί στην Αθηναίων πολιτεία ο Αριστοτέλης, λέγοντας ως εξής: «ότι δε κατενεμήθησαν όλοι αυτοί ομού εις τέσσαρας φυλάς απομιμηθέντες τις εποχές (ώρες) του έτους, ότι δε κάθε μία των φυλών ήταν διηρημένη σε τρία μέρη, ώστε να γίνουν όλα τα μέρη δώδεκα, όπως οι μήνες στον χρόνο, ότι δε αυτά ονομάζοναν τριττύες και φατρίες. Σε δε την φατρία ήταν κανονισμένα τριάντα γένη, όπως οι ημέρες στον μήνα, το δε γένος αποτελούνταν από τριάντα άνδρες»

Καθώς και από σχόλια στο διάλογο «Αξίοχος» του Πλάτωνος τα παρακάτω:

ΑΠΟ ΤΑ ΣΧΟΛΙΑ ΣΤΟΝ ΔΙΑΛΟΓΟ ΑΞΙΟΧΟΣ ΤΟΥ ΠΛΑΤΩΝΟΣ

Αριστοτέλης λέγει ότι το όλον πλήθος χωρισμένο στην Αθήνα σε γεωργούς και σε τεχνίτες αποτελείτο από τέσσερις φυλές, ότι δε κάθε μία των φυλών είχε τρεις τάξεις (μοίρες), τις οποίας ονομάζουν τριττύς και φατρίας. Και ότι σε καθεμία τους ήσαν τριάντα γένη. Ότι δε το γένος συνίστατο καθένα από τριάντα άνδρες. Τούτους λοιπόν τους άνδρες τους προσδιορισμένους στα γένη ονομάζουν γεννήτας.

 Ο πληθυσμός των Αθηνών λοιπόν μοιράστηκε τεχνητά από τον Κλεισθένη σε δέκα φυλές, που όπως ξέρουμε η καθεμιά τους έδινε πενήντα μέλη στη Βουλή.

Ο Κλεισθένης αύξησε τα μέλη της βουλής από τετρακόσια σε πεντακόσια, πενήντα από κάθε φυλή.  Αυτή η αλλαγή ήταν πολύ σημαντική, καθώς είχαν δικαίωμα συμμετοχής και οι μεσαίου πλούτου Αθηναίοι, που ανήκαν στην τάξη των ζευγιτών. Τα πενήντα αυτά μέλη από κάθε φυλή ασκούσαν διαδοχικά την εκτελεστική εξουσία για το ένα δέκατο του έτους. Ο Κλεισθένης διαίρεσε τον χρόνο, για λειτουργικούς σκοπούς, σε δέκα περιόδους και οι 50 πρυτάνεις τις κάθε φυλής υπηρετούσαν για 35-36 ημέρες, ενώ κάθε φυλή προμήθευε ένα σύνταγμα οπλίτες και μια ίλη ιππικού στον Αθηναϊκό στρατό.

Ο Κλεισθένης έθεσε τη Βουλή και τον Άρειο Πάγο υπό τη δικαιοδοσία της Εκκλησίας του Δήμου, που συνερχόταν τουλάχιστον μία φορά στο διάστημα της εκτελεστικής εξουσίας της κάθε πρυτανείας, και ρύθμιζε κάθε σημαντικό πρόβλημα του κράτους. Από μια άποψη όμως ο Κλεισθένης ήταν συντηρητικός, καθώς  οι υπάρχοντες άρχοντες έμειναν στην εξουσία και μπορούσαν να εκλεγούν μόνο από τις δύο πλουσιότερες τάξεις του πληθυσμού, τους πεντακοσιομέδιμνους και τους Ιππείς. Έτσι με τις μεταρρυθμίσεις του Κλεισθένη η πρώτη τάξη των ευγενών συνέχισε να κατέχει την εξουσία, την οποία, ωστόσο, δεν ήλεγχαν οι ηγεμόνες των γενών. Οι άρχοντες έγιναν δέκα για ν’ αντιστοιχεί ένας από τον κατάλογο των υποψηφίων της κάθε φυλής και εκλέγονταν από την Εκκλησία του Δήμου. Υπ’ αυτή την έννοια το πολίτευμα παρέμεινε ολιγαρχικό-αριστοκρατικό με ενεργότερο πλέον το ρόλο της μεσαίας τάξης, η οποία συμμετείχε τώρα στη βουλή των πεντακοσίων και  επόπτευε τους άρχοντες από κάθε φυλή, ενώ η Εκκλησία του Δήμου, η οποία αποτελείτο από  το σύνολο του λαού, εξέλεγε τους άρχοντες και επόπτευε τη Βουλή των Πεντακοσίων. Όπως μας αναφέρει ο Αριστοτέλης όταν ολοκληρώθηκαν όλες αυτές οι αλλαγές, το πολίτευμα έγινε πολύ πιο δημοκρατικό από εκείνο του Σόλωνος, καθώς η τυραννία δεν είχε εφαρμόσει τους νόμους του, που έτσι αχρηστεύτηκαν, και ο Κλεισθένης, για να προσεταιριστεί το λαό, θέσπισε νέους νόμους, μεταξύ των οποίων και τον εξοστρακισμό. Γεγονός πάντως είναι ότι, τόσο ο Σόλων όσο και ο Κλεισθένης,  με τις μεταρρυθμίσεις τους υπήρξαν οι βασικότεροι  συντελεστές που οδήγησαν κατά την εξέλιξη των κοινωνικών μεταβολών στη γέννηση της Αθηναϊκής Δημοκρατίας, όχι με την τρέχουσα έννοια της αντιπροσώπευσης των πολιτών, χωρίς καμία άλλη θεσμική αρμοδιότητα, που έφτασε να είναι συνώνυμη της ψηφοθηρίας και των πελατειακών σχέσεων που αναπαράγει η κομματοκρατία, αλλά της αυτοθέσμισης της κοινωνίας.

– Πότε ήταν η πρώτη φορά που εφαρμόστηκε στην πράξη η διαδικασία του εξοστρακισμού που είχε σχεδιάσει ο Κλεισθένης σε περίπτωση που κάποιος θα εμφανιζόταν ως υποψήφιος τύραννος.

Πέντε χρόνια μετά την εγκαθίδρυση του νέου πολιτεύματος, με Επώνυμο άρχοντα τον Ερμοκρέοντα, καθιερώθηκε ο βουλευτικός όρκος, που υποχρέωνε τους βουλευτές ν’ αντιδράσουν με κάθε μέσο στην απόπειρα κατάλυσης του πολιτεύματος, κυρίως από το φόβο της επαναφοράς στην πρότερη κατάσταση των γενών. Ενώ λίγο αργότερα, για τον ίδιο λόγο, ανέθεσαν εξουσίες στους δέκα στρατηγούς, τούς οποίους αναδείκνυαν με ψηφοφορία, έναν από κάθε φυλή, αφαιρώντας τις περισσότερες στρατιωτικές εξουσίες από τον Πολέμαρχο. Δεκατέσσερα χρόνια μετά απ’ αυτά και μόλις δύο μετά τη μεγάλη νίκη του Μαραθώνα, καθώς ο λαός αποκτούσε περισσότερο θάρρος, το κύριο πρόβλημα δεν φαίνεται να είναι τόσο ο φόβος των Περσών, όσο ο κίνδυνος κατάλυσης του πολιτεύματος από τα αριστοκρατικά γένη και οι μεταξύ τους διαφορές. Εξάλλου, δεν ήταν τόσο παλιές οι μνήμες κατάλυσης του πολιτεύματος από τον Πεισίστρατο όταν αυτός ήταν «δημαγωγός και στρατηγός. Έτσι, ο φόβος της εμφάνισης ενός υποψήφιου τυράννου έβαλε σε εφαρμογή τη διαδικασία του εξοστρακισμού.

Ο Κλεισθένης με το θεσμό του οστρακισμού προσπάθησε να ενισχύσει την κοινωνική του μεταρρύθμιση: κάθε πολίτης μπορούσε να γράψει σε ένα όστρακο -θραύσμα πήλινου αγγείου, που χρησιμοποιούταν σαν πινακίδιο- το όνομα ενός πολίτη, που, κατά τη γνώμη του, έπρεπε να εξοριστεί (εξοστρακιστεί) για λόγους δημοσίας ασφαλείας. Κάθε άτομο που καταδικαζόταν έτσι με 6.000 όστρακα, δηλαδή ψηφοδέλτια, έπρεπε να φύγει από την Αθήνα για δέκα χρόνια, χωρίς να χάσει την ιδιοκτησία του. Συνολικά, μόνο 10 άτομα καταδικάστηκαν σε εξορία μ’ αυτόν τον τρόπο, αλλά ανάμεσά τους ήταν και πρόσωπα της δημοκρατικής παράταξης, όπως ο Θεμιστοκλής, τον οποίο κατηγόρησαν άδικα οι ολιγαρχικοί το 471 π.Χ. και κατάφεραν τελικά να τον εξοστρακίσουν. Ο οστρακισμός καταργήθηκε στα τέλη του 5ου αιώνα π.Χ.. Όμως θα πρέπει να τονιστεί πως αυτό το μέτρο το εισήγαγε ο Κλεισθένης κυρίως για να διασφαλίσει την πόλη από μελλοντικούς τυράννους.

0 Σχόλιο

Αφήστε ένα σχόλιο