Μία συνέντευξη με τον αγωγό του ελληνικού πολιτισμού, τη Δημοκρατία – Μέρος 24ο

Οι μεταρρυθμιστικές αλλαγές του Σόλωνος προς τη μετάβαση στη Δημοκρατία

του Γιώργου Αναγνωστόπουλου

Στην προηγούμενη συζήτησή αναφέρθηκες διεξοδικά στις μεταρρυθμίσεις του Θησέα, όπως μας αναφέρει η παράδοση, καθώς ήταν ο πρώτος πολιτικός μεταρρυθμιστής κατά τη χρονολογική διαδοχή των ιστορικών εξελίξεων προς την άνοδο της αθηναϊκής δημοκρατίας.

Ακριβώς. Όπως μας περιγράφει ο Πλούταρχος όταν ο Θησέας γύρισε στην Αθήνα από την Κρήτη έπεισε τους κατοίκους της Αττικής  να δημιουργήσουν μία κοινή βουλή και να μην έχουν κατά τόπους βουλευτήρια. Έτσι, όταν ενώθηκαν σε πόλη-κράτος εξέλεξαν ως βασιλιά τους τον Θησέα, στον οποίο όμως δεν παραχώρησαν απόλυτη εξουσία, κατόπιν δικής του πολιτικής επιλογής, αλλά το δικαίωμα να συναποφασίζει για όλα τα θέματα της πολιτείας με τους αρχηγούς των γενών. Πολύ αργότερα ο Αθηναίος νομοθέτης Σόλων (περ. 640 με 560 π.Χ.), ο οποίος ανήκε στην αριστοκρατική οικογένεια των Κορδιδών και κατατάσσεται μεταξύ των Επτά Σοφών της αρχαίας Ελλάδας, δηλαδή σ’ ένα μικρό κύκλο εκλεκτών αντρών που χρησίμευαν στους αρχαίους ως πρότυπα όχι μόνο για το ήθος τους, αλλά και τη δράση τους, προσπάθησε ν’ αλλάξει τη σκληρή ζωή των φτωχών ανθρώπων της Αθήνας, μιας και θεωρούσε πως η μεγάλη ανισότητα ήταν ο κύριος συντελεστής της παρακμής. Έτσι, όπως μας αναφέρει ο Πλούταρχος (Πλούταρχος, Σόλων 19.1 – 19.2), αν και αριστοκρατικής καταγωγής, απέρριψε προτάσεις από τους ηγέτες και των δύο κοινωνικών τάξεων που στήριζαν μεγάλες ελπίδες σ’ αυτόν να γίνει τύραννος, καθώς οι κτηματίες περίμεναν να λογαριαστεί η ισότητα με την κοινωνική τους τάξη και αξία, ενώ οι ακτήμονες με βάση το μέτρο και την αριθμητική τους δύναμη. Αντί αυτού, κύριο μέλημά του ήταν η δημιουργία ελεύθερων πολιτών, κάνοντας αποκοπές χρεών με την καθιέρωση της λεγόμενης Σεισάχθειας. Ωστόσο, επειδή έβλεπε το λαό ν’ αποθρασύνεται μετά την άφεση των χρεών, έκανε και δεύτερη Βουλή, διαλέγοντας εκατό άντρες από κάθε φυλή. Σε αυτούς ανέθεσε να γνωματεύουν από πριν για τα νομοσχέδια που θα περνούσαν στην Εκκλησία της Δήμου, στην οποία συμμετείχαν και ψήφιζαν οι Θήτες. Η Βουλή του Αρείου Πάγου, η οποία προϋπήρχε, παρέμεινε ο κύριος ρυθμιστής του πολιτεύματος με αυξημένες αρμοδιότητες. Έτσι, τοποθέτησε τον Άρειο Πάγο επόπτη όλων και φύλακα των νόμων, επειδή πίστευε ότι, εάν η πόλη στηριζόταν σε δυο Βουλές, όπως ένας σκάφος προσαρμοσμένο σε δυο άγκυρες, θα υπήρχαν λιγότερες πιθανότητες να βρεθεί σε ταραχές και θα έκανε τον λαό να είναι ήρεμος. Με αυτό τον τρόπο πίστευε ότι θα μπορούσε να αξιοποιήσει όλους τους πολίτες μέσα στην ανομοιογένεια τους. Όπως μάλιστα αναφέρει ο Αριστοτέλης (Αθηναίων Πολιτεία, 8.2 – 7) καταδίωκε τους παραβάτες των νόμων, έχοντας το δικαίωμα να τους επιβάλλει τιμωρίες. Επίσης δίκαζε όσους συνωμοτούσαν για την ανατροπή του πολιτεύματος μετά από νόμο που θέσπισε περί καταγγελίας των συνωμοτών κατά των πολιτικών δικαιωμάτων του λαού.

Έχω ακούσει αρκετές φορές για τη Σεισάχθεια. Τι καινούριο έφερε αυτός ο νόμος στην πόλη.

Όταν το 594 π.Χ. η επανάσταση του λαού εναντίων των ευγενών δυνάμωσε, οι δύο αντιμαχόμενες παρατάξεις με κοινή συμφωνία επέλεξαν τον Σόλωνα ως διαιτητή και άρχοντα της Πόλης να τους κυβερνήσει, καθώς το σύνηθες Δελφικό Παράγγελμα που τον χαρακτήριζε ήταν το “Μηδέν άγαν” (τίποτα με υπερβολή). Έτσι, λοιπόν, όταν ανέλαβε την εξουσία απάλειψε όλα τα συμβόλαια των φτωχών ανθρώπων που είχαν βάλει ενέχυρο τον ίδιο τον εαυτό τους ή την περιουσία τους, τόσο προς τους ιδιώτες όσο και προς το δημόσιο, καθώς η ανάληψη των αξιωμάτων δίδονταν σε όσους διέθεταν τα μέσα να φέρουν όπλα με βάση το ετήσιο εισόδημα που προέρχονταν μόνο από τη γη – σύμφωνα με τη νομοθεσία του Δράκοντα. Γεγονός που οδήγησε το σύνολο του λαού να επιδοθεί στο κυνήγι του πλούτου. Κάτι το οποίο δεν τελεσφόρησε,  καθώς οι ακτήμονες δανείζονταν με υπέρογκους τόκους. Έτσι οι γαίες συνέχιζαν να παραμένουν στα χέρια των ευγενών. Γεγονός που πολλές φορές ανάγκαζε τους οφειλέτες να φεύγουν από την Αθήνα, παραλύοντας τη γεωργία της Αττικής, η οποία στηριζόταν κατά κύριο λόγο σ’  αυτούς. Απαγόρευσε, λοιπόν, τέτοιου είδους μελλοντικά δάνεια και κατήργησε την δύναμη του πιστωτή να υποδουλώνει ή να φυλακίζει με παράνομες δικαστικές αποφάσεις, εφόσον οι ίδιοι οι ευγενείς ήταν αυτοί που ασκούσαν και τη δικαστική εξουσία. Ο νόμος αυτός με την κατάργηση των πολυαρίθμων υποθηκών στις κτηματικές περιουσίες της Αττικής απελευθέρωσε την γη από τα παλαιά χρέη. Τα μέτρα αυτά ονομάστηκαν «σεισάχθεια», δηλαδή απελευθέρωση από το βάρος των χρεών.

Θα πρέπει όμως να τονίσουμε ότι παράλληλα με την σεισάχθεια, καθώς ο Σόλων δεν ήθελε απλώς να κερδίσει τις εντυπώσεις, αλλά να απαλείψει τις βαθύτερες αιτίες του προβλήματος, βοήθησε τους οφειλέτες και με άλλους νόμους να πληρώσουν τα χρέη τους. Αύξησε την αξία της μνας έως είκοσι επτά τοις εκατό, αλλάζοντας το νόμισμα από το Αιγινίτικο στο Ευβοιακό. Πρόκειται για την πρώτη ανατίμηση του νομίσματος γενικότερα, κάτι το οποίο αποδείχθηκε ευνοϊκό και για το Αθηναϊκό εμπόριο, διευκολύνοντας τις συναλλαγές με την Κόρινθο, την Χαλκίδα, την  Ερέτρια και άλλες αποικίες. Επιπλέον πέραν της κατάργησης δανεισμού με σωματική εγγύηση,  περιόρισε τον αριθμό των στρεμμάτων, αναδιανέμοντας τη γη, την οποία έως τότε κατείχαν οι μεγάλοι γαιοκτήμονες της αττικής πεδιάδος. Ενώ παράλληλα απαγόρευσε στους μεγαλοιδιοκτήτες της γης την εξαγωγή δημητριακών από την Αττική, ενώ άφησε ελεύθερη την εξαγωγή λαδιού, που είχε αρχίσει να πλεονάζει. Επίσης ακύρωσε τους νόμους του Δράκοντα, εκτός από εκείνον της ανθρωποκτονίας και κατήργησε την θανατική καταδίκη απ’ όλα τα μικρά εγκλήματα. Αποτέλεσμα των παραπάνω ήταν να αποκατασταθούν όλοι όσοι είχαν κατηγορηθεί σύμφωνα με τους παλαιούς νόμους και να λάβουν το δικαίωμα του πολίτη.

Μάλιστα όπως μας διασώζει ο Πλούταρχος από τους άλλους νόμους του Σόλωνα ξεχωριστός και πολύ παράξενος είναι αυτός που ορίζει ότι χάνει τα πολιτικά του δικαιώματα ο πολίτης εκείνος που, όταν υπάρχει στάση στην πόλη, δεν πηγαίνει με καμία παράταξη. Ήθελε, καθώς φαίνεται, ο Σόλων να μη μένει κανένας ατάραχος και ασυγκίνητος στα δημόσια πράγματα, ταχτοποιώντας μονάχα το σπίτι του και ικανοποιημένος που μένει μακριά από τους πόνους και τις αρρώστιες της πατρίδας του, αλλά, αντίθετα, να παίρνει θέση δίπλα σ’ εκείνους που παλεύουν για το καλό και το δίκαιο, να κινδυνεύει μαζί τους και να κάνει ό,τι περνάει από το χέρι του, παρά να περιμένει ασφαλισμένος κάπου να δει ποιος θα νικήσει.  (Πλούταρχος, Σόλων 20.1)

Μιας και αναφέρθηκες στους νόμους, αυτοί πού αναγράφονταν και ποιο θα μπορούσε να πει κανείς ότι ήταν το κύριο χαρακτηριστικό της πολιτικής του;

Οι νόμοι αναγράφονταν σε ξύλινα τριγωνικά πινάκια, τα ονομαζόμενα «κύρβεις». Τις τοποθετούσαν ανά τέσσερις σ’ ένα περιστρεφόμενο αναλόγιο  και φυλάσσονταν πρώτα στην Ακρόπολη κι αργότερα στο Πρυτανείο. Το κύριο όμως χαρακτηριστικό της πολιτικής του Σόλωνος, μιας και το έθεσες,  ήταν ότι αναγνώρισε ως πολίτες όλους τους Αθηναίους Ιωνικής καταγωγής και τους χώρισε σε τέσσερις κοινωνικές τάξεις, ανάλογα με το ετήσιο εισόδημά τους από τη γη.

Ο Αριστοτέλης στην Αθηναίων Πολιτεία (7.2 – 4) μας λέει ότι ο Σόλων διαίρεσε τους πολίτες ανάλογα με την περιουσία τους σε τέσσερις τάξεις, όπως ήταν και πριν, σε Πεντακοσιομέδιμνους, Ιππείς, Ζευγίτες και Θήτες. Όρισε να ασκούνται όλα τα αξιώματα από τις τρεις πρώτες τάξεις ανάλογα με την περιουσία τους, ενώ στους Θήτες έδωσε το δικαίωμα να μετέχουν στην Εκκλησία του Δήμου και να δικάζουν. Η πρώτη τάξη, οι Πεντακοσιομέδιμνοι, είχε το λιγότερο πεντακόσιους μεδίμνους από σιτηρά ή κρασί ή λάδι, ως ετήσιο εισόδημα. Η δεύτερη τάξη ήσαν οι Ιππείς, οι οποίοι είχαν εισόδημα από τριακοσίους μεδίμνους και πάνω, ή μπορούσαν να συντηρούν, όπως λέγανε μερικοί, ένα πολεμικό άλογο. Η τρίτη τάξη, οι Ζευγίται – κάτοχοι ενός ζεύγους βοδιών – με διακόσιους μεδίμνους συνολικά. Οι υπόλοιποι ήταν οι Θήτες (μισθωτοί εργάτες), με χαμηλότερο εισόδημα που δεν μπορούσαν να πάρουν κανένα αξίωμα. Ωστόσο, οι Θήτες μπορούσαν να ψηφίσουν στην εκκλησία του δήμου, δεν φορολογούνταν και είχαν το δικαίωμα να πάρουν μέρος, ως ένορκοι, σε δίκες, αλλά και να υποβάλλουν έφεση εναντίων των αποφάσεων των αρχών ενώπιον του δήμου. Έτσι τα δημόσια αξιώματα μοιράζονταν ανάλογα με την τάξη στην οποία ανήκε κανείς.

Το δικαίωμα αυτό των θητών, όπως μας λέει και πάλι ο Πλούταρχος στον βίο του Σόλωνος [18.3] στην αρχή θεωρήθηκε ασήμαντο, αργότερα όμως αποδείχτηκε σπουδαιότατο· γιατί οι περισσότερες από τις διαφορές μεταξύ των πολιτών κατέληγαν στα δικαστήρια. Πράγματι, και για όσες υποθέσεις όρισε ο Σόλων να εκδικάζουν οι άρχοντες, και για εκείνες ακόμη έδωσε το δικαίωμα σε όσους το επιθυμούσαν να κάνουν εφέσεις στο δικαστήριο της Ηλιαίας.

[18.6] Επειδή όμως πίστευε ο Σόλων ότι έπρεπε να ενισχύσει ακόμη περισσότερο την αδύναμη θέση του λαού, έδωσε στον καθένα το δικαίωμα να προσφεύγει στη δικαιοσύνη για λογαριασμό κάποιου άλλου, που είχε πάθει κάποιο κακό. Εάν δηλαδή είχαν χτυπήσει κάποιον ή χρησιμοποιούσαν βία εναντίον του ή τον είχαν βλάψει, μπορούσε, όποιος είχε τη δύναμη και τη βούληση, να καταγγείλει και να διώξει δικαστικά αυτόν που διέπραττε το αδίκημα. Συνήθιζε έτσι ο νομοθέτης σωστά τους πολίτες να συναισθάνονται και να νιώθει ο ένας τον πόνο του άλλου, σαν να ήταν μέλη ενός σώματος.

Ορθός, λοιπόν, θα επισημάνει ο Έλληνας συγγραφέας Χρήστος Γ. Ρήγας στο έργο του «Δημοκρατία του Εφιάλτη» πως εκεί που πραγματικά ο Σόλων εισήγαγε το λαό στην εξουσία, ήταν τα λαϊκά δικαστήρια της Ηλιαίας. «τὸν δὲ δῆμον καταστῆσαι, τὰ δικαστήρια ποιήσας ἐκ πάντων.» [Αριστοτέλης, Πολιτικά, 1274α]. Στα δικαστήρια της Ηλιαίας ο Σόλων όρισε να γίνονται δικαστές όλοι οι Αθηναίοι πολίτες με κλήρο, ενώ ο κάθε πολίτης είχε το δικαίωμα να κινεί δίκες εναντίων οποιουδήποτε, ακόμη και άρχοντα, που έβλαπτε ή αδικούσε ακόμα και δούλο. Όπως σημειώνει όμως και πάλι ο Ρήγας, η δικαστική εξουσία που παραχώρησε ο Σόλων στο λαό την εποχή εκείνη ήταν στην ουσία μη λειτουργική, καθώς για να λειτουργήσει ο θεσμός αυτός προϋπέθετε άτομα-πολίτες και τέτοια δεν υπήρχαν κατ’ ουσίαν την εποχή του Σόλωνος, γιατί ο λαός δεν είχε απαλλαγή από την ομάδα του γένους του, από το οποίο ζητούσε προστασία και δικαιοσύνη. Έμελε όμως τα δικαστήρια της Ηλιαίας να παίξουν αργότερα αποφασιστικό ρόλο εναντίων της εξουσίας του Αρείου Πάγου και των αρχόντων. Έτσι όταν ο Εφιάλτης το 462 π.Χ. εγκαθίδρυσε τη δημοκρατία στη ριζοσπαστική της μορφή, τότε τα λαϊκά δικαστήρια της Ηλιαίας έπαιξαν αποφασιστικό ρόλο, γιατί χωρίς αυτά ο λαός δε θα μπορούσε να επιβάλει την εξουσία του.

Εν κατακλείδι το πολίτευμα το οποίο εισήγαγε ο Σόλων, σύμφωνα με τον Αριστοτέλη, αποτελούσε έναν συγκερασμό των διαφόρων στοιχείων της πολιτείας, όπου η Βουλή του Αρείου Πάγου ήταν το ολιγαρχικό στοιχείο, το αιρετό των αρχόντων το αριστοκρατικό, τα δε δικαστήρια το δημοκρατικό μέρος του πολιτεύματος.

 «μείξαντα καλῶς τὴν πολιτείαν: εἶναι γὰρ τὴν μὲν ἐν Ἀρείῳ [40] πάγῳ βουλὴν ὀλιγαρχικόν, τὸ δὲ τὰς ἀρχὰς αἱρετὰς ἀριστοκρατικόν, τὰ δὲ δικαστήρια δημοτικόν.». [Αριστοτέλης, Πολιτικά, 1273β40].   

0 Σχόλιο

Αφήστε ένα σχόλιο