Μία συνέντευξη με τον αγωγό του ελληνικού πολιτισμού, τη Δημοκρατία – Μέρος 22ο

«Οι βασικές συνταγματικές αρχές των Ελληνικών πόλεων & ο θεσμός της Δημοκρατίας στην αχλή της προϊστορίας»

του Γιώργου Αναγνωστόπουλου

  • Ποιες ήταν οι βασικές συνταγματικές αρχές τις πόλεων που παίρνανε μέρος στους πανελλήνιους αγώνες;

Οι ελληνικές πόλεις που παίρνανε μέρος στους πανελλήνιους αγώνες: Ολύμπια, Πύθια, Ίσθμια και Νέμεια, είχαν τις βασικές συνταγματικές αρχές ως υποδομή και ως επιστέγασμα της ελληνικότητάς τους. Αυτές οι αρχές, τις οποίες αναλυτικότερα περιγράψαμε σε προηγούμενες συνεντεύξεις μας, επιγραμματικά ήταν:

α  Ανώτατο πολιτειακό όργανο η εκκλησία του δήμου.

β Οι άρχοντες είναι ενιαύσιοι (μονοετείς) και μη επαναλαμβανόμενοι.

γ Οι πολίτες παραμένουν πάντοτε πολίτες και όχι στρατιώτες.

δ Δεν υπάρχει κατάσταση ανάγκης.

ε Σχεδόν το σύνολο των αξιωμάτων διανέμεται στους πολίτες με κλήρωση,  με βάση τη δημοκρατική αρχή του ελέγχειν και του ευθύνειν της πολιτικής ζωής.

Εξάλλου, ας μην ξεχνάμε πως στις περίφημες ωδές του Πινδάρου, όπως θα επισημάνει ο Ομότιμος καθηγητής της κλασικής φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και συγγραφέας, Γιώργης Γιατρομανωλάκης, στην εισαγωγή του έργου «Πινδάρου Ολυμπιόνικοι», το χωρικό λυρικό άσμα, το οποίο υπηρετεί, θα φτάσει στην ακμή του το πρώτο μισό του 5ου αιώνα π.Χ., κυρίως με την επικράτηση του θεσμού της πόλης και της Δημοκρατίας, καθώς και τις συνακόλουθες μεγάλες δημόσιες αθηναϊκές εορτές, των Παναθηναίων και των Διονυσίων, τις πατριωτικές νίκες εναντίων των Περσών, αλλά και την άνοδο ισχυρών αρχόντων στη Σικελία.

Ο Πίνδαρος, ο οποίος αναμφισβήτητα είναι ο λαμπρότερος χορικός ποιητής της αρχαιότητας, το έργο του οποίου αρχαίοι μελετητές έχουν κατατάξει σε 17 παπύρινους κυλίνδρους, περιλαμβάνει όλα σχεδόν τα είδη της χορικής ποίησης: ύμνους, παιάνες, διθυράμβους, θρήνους, εγκώμια, Επινικίους και άλλα. Οι Επίνικοι είναι οι περίφημες ωδές που γράφτηκαν κατόπιν παραγγελίας για να τιμηθεί η νίκη περιώνυμων αθλητών σε πανελλήνιους αγώνες στην Ολυμπία, στους Δελφούς, στον Ισθμό και τη Νεμέα.

  • Πάντως εξ όσων γνωρίζουμε, ο Πίνδαρος δεν αναφέρεται μόνο στις πόλεις από τις οποίες κατάγονται οι εγκωμιασμένοι νικητές των διάφορων πανελληνίων αγώνων, αλλά εντάσσει τις πόλεις που γεννήθηκαν σ’ ένα μυθολογικό πλαίσιο που ξεπερνάει τα βιολογικά τους όρια και που πολλές φορές μας δείχνει την υποδομή της ελληνικότητάς των κοινοτήτων τους.   

Είναι πολύ σημαντική αυτή η επισήμανση. Αξίζει μάλιστα να σου αναφέρω πως στον έβδομο Ολυμπιόνικο, έναν από τους ωραιότερους πινδαρικούς ύμνους, ο οποίος αναφέρεται στον Ρόδιο Διαγόρα, τον περιώνυμο πύκτη (πυγμάχο) για τη νίκη του κατά την Ολυμπιάδα του 464 π.Χ., ο Πίνδαρος κάνει μία μυθολογική αναδρομή γύρω από το νησί της Ρόδου, σύμφωνα με την οποία η Ρόδος δόθηκε εξ αρχής ως κλήρος στο Θεό Ήλιο, που έσμιξε ερωτικά μαζί της κι απέκτησε τέκνα από τα οποία κατάγεται όλο το ροδιακό γένος.

      «Φαντί δ’ ανθρώπων παλαιαί

      ρήσιες, ούπω, ότε χθόνα δατέοντο

      Ζεύς τε και αθάνατοι,

      φανεράν εν πελάγεϊ Ρόδον έμμεν ποντίω,

      αλμυροίς δ’ εν βένθεσιν νάσον κεκρύφθαι.

      απεόντος δ’ ούτις ένδειξεν λάχος Αελίου

      και ρά νιν χώρας ακλάρωτον λίπων,

      αγνόν θεόν.

      μνασθεντί δε Ζεύς άμπαλον μέλλειν θέμεν. Αλλά νιν ουκ

      είασεν επεί πολιάς

      ειπέ τιν’ ουτός οράν ένδον θαλάσσας

      αυξομέναν πεδόθεν

      πολύβοσκον γαίαν ανθρώποισι και εύφρονα μήλοις.»

      «Ιστορούν οι παλιοί των ανθρώπων μύθοι

      Πως τη γη σαν μοίραζαν

      Οι θεοί μεταξύ τους

      Το νησί δεν φαίνονταν ακόμα στου πελάγους τα μάκρη

      Μα σε βάθη όλο αλμύρα κρυβόταν η Ρόδος.

      Και καθώς λησμονήσαν να βάλουνε κλήρο

      Για τον Ήλιο που τύχαινε τότε να λείπει

      Τον θεό, παραλίγο, τον άμωμο, θ’ άφηναν δίχως μερίδιο

      Τους το θύμισε όμως εκείνος

      Και θ’ όριζε ο Δίας καινούρια απ’ αρχής μοιρασιά,

      Μα ο Ήλιος αρνήθηκε

      Γιατί είπε πως βλέπει απ’ τα βάθη της θάλασσας

      Στον ολόλευκο αφρό ν’ ανεβαίνει ολοένα μια χώρα

      Που ο πλούτος της μέλλει κοπάδια κι ανθρώπους να θρέψει.»

     Μετάφρ: (Τασούλα Καραγεωργίου)     

  • Είναι πολύ σημαντική η μυθολογική ανάδειξη της κλήρωσης μέσα από τον Πινδαρικό ύμνο. Ωστόσο θα ήθελα να σε ρωτήσω πόσο βαθιά στο χρόνο φτάνει η Δημοκρατία στην αρχαία Ελλάδα;

Η Δημοκρατία χάνεται στα βάθη ή στην ομίχλη αν θες της προϊστορίας και της έλλειψης γραφής.

Είναι γνωστό από την ελληνική μυθολογία ότι οι τρεις μεγάλοι αδελφοί  θεοί: Δίας, Ποσειδώνας και Πλούτωνας μοιράζονται τις τρεις εξουσίες: στον ουρανό, στα νερά και στον κάτω κόσμο με κλήρωση, ενώ η επιφάνεια της  γης και ο Όλυμπος διανέμεται και στους τρεις θεούς με ίσα δικαιώματα (Ιλ., Ο 187-190).

«τρεῖς γάρ τ ̓ ἐκ Κρόνου εἰμὲν ἀδελφεοὶ οὓς τέκετο Ρέα
Ζεὺς καὶ ἐγώ, τρίτατος δ ̓ Ἀΐδης ἐνέροισιν ἀνάσσων.
τριχθὰ δὲ πάντα δέδασται, ἕκαστος δ ̓ ἔμμορε τιμῆς·

ἤτοι ἐγὼν ἔλαχον πολιὴν ἅλα ναιέμεν αἰεὶ
παλλομένων, Ἀΐδης δ ̓ ἔλαχε ζόφον ἠερόεντα,
Ζεὺς δ ̓ ἔλαχ ̓ οὐρανὸν εὐρὺν ἐν αἰθέρι καὶ νεφέλῃσι·
γαῖα δ ̓ ἔτι ξυνὴ πάντων καὶ μακρὸς Ὄλυμπος.»

«Τρεις αδερφοί απ ̓ τον Κρόνο που ‘μαστε,

παιδιά της Ρέας κι οι τρεις μας,
πρώτος ο Δίας, κι εγώ, και των νεκρών ο ρήγας, ο Άδης, τρίτος,
σε τρία τον κόσμο τον μοιράσαμε, καθένας το δικό του

και κλήρο ως ρίξαμε, στη θάλασσα την αφρισμένη πέφτει
να μένω εγώ για πάντα, κι έλαχε στον Άδη το σκοτάδι,
και πήρε ο Δίας τα ουράνια τ ̓ άσωστα με σύγνεφα κι αιθέρα
όμως η γη κι ο μέγας Όλυμπος είναι μαζί ολονώ μας.»

Μεταφρ: (Νίκου Καζαντζάκη – Ιωάννη Κακριδή)

Άρα για να βάζει ο Ποιητής τους θεούς να μοιράζονται με κλήρο τον κόσμο σημαίνει ότι η Δημοκρατία ήταν πριν από τον Όμηρο, κάτι το οποίο συνιστά και την αιτιολόγηση του μύθου.

  • Απ’ ότι καταλαβαίνω, λοιπόν, στον Όμηρο είναι σαφής η ύπαρξη της Δημοκρατίας.

Ο γλωσσολόγος, καθηγητής και συγγραφέας Αλέξανδρος Κόντος στο έργο του «Δημοκρατία ένα άγνωστο πολίτευμα» επισημαίνει πως η κλήρωση συναντάται συχνά στον Όμηρο, τόσο στην Ιλιάδα όσο και στην Οδύσσεια, για τη διευθέτηση διαφόρων ζητημάτων κατά την εξέλιξη των δύο ομηρικών επών.

Για παράδειγμα στην Ιλιάδα γίνεται κλήρωση ανάμεσα στους εννιά Αχαιούς για να δουν ποιος θα μονομαχήσει με τον Έκτορα, στην οποία κληρώνεται ο Αίαντας ο Τελαμώνιος, μυθικός βασιλεύς της Σαλαμίνος. (Η, 161 – 192)

«τοῖς δ᾽ αὖτις μετέειπε Γερήνιος ἱππότα Νέστωρ·

κλήρῳ νῦν πεπάλασθε διαμπερὲς ὅς κε λάχῃσιν·»

«Και τότες ο γερήνιος Νέστορας τους είπε ο αλογολάτης:

Τώρα λαχνό να ρίξετε όλοι σας, να ιδούμε ποιου θα πέσει’…»

Μεταφρ: (Νίκου Καζαντζάκη – Ιωάννη Κακριδή)

Εδώ είναι σαφές πως ο Όμηρος, όπως και αλλού, ότι χρησιμοποιεί το  ρήμα «λαγχάνω», με τη σημασία «κληροδοτώ» που, όπως μας πληροφορεί ο καθηγητής Αλέξανδρος Κόντος, το συναντάμε (passim) και στον αρχαιότερο νομοθετικό κώδικα στον ευρωπαϊκό χώρο, που βρίσκεται στη Γόρτυνα. Η λεγόμενη Δωδεκάδελτη Επιγραφή της Γόρτυνας, στη Νότια Κρήτη, χρονολογείται στο πρώτο ήμισυ του 5ου αιώνα π.Χ..

Στην Οδύσσεια, επιγραμματικά, ο Οδυσσέας κληρώνει τέσσερις συντρόφους του που θα τον βοηθήσουν να τυφλώσει τον Πολύφημο. (ι, 331 – 335)

«αὐτὰρ τοὺς ἄλλους κλήρῳ

πεπαλάσθαι ἄνωγον, ὅς τις τολμήσειεν

ἐμοὶ σὺν μοχλὸν ἀείρας τρῖψαι ἐν ὀφθαλμῷ,»

«Καὶ λέω στοὺς συντρόφους μου νὰ ρίξουν κλῆρο,

ποιοί τους μαζί μου θὰ κοτήσουνε

νὰ πάρουν νὰ τοῦ μπήξουν μέσα στὸ μάτι τὸ λοστό,»

Μεταφρ: (Αργύρη Εφταλιώτη)

Επίσης ο Ευρύλοχος κληρώνεται ώστε να οδηγήσει μια ομάδα ανδρών του Οδυσσέα στο σπίτι της μάγισσας Κίρκης. (κ, 205 – 210) 

  «κλήρους δ᾽ ἐν κυνέῃ χαλκήρεϊ

  πάλλομεν ὦκα·

ἐκ δ᾽ ἔθορε κλῆρος μεγαλήτορος

Εὐρυλόχοιο.»

«Μέσα σὲ κράνος χάλκινο τινάξαμε τοὺς

κλήρους,

κι ὁ κλῆρος τοῦ τρανόψυχου τοῦ

Εὐρύλοχου πετιέται.»

Μεταφρ: (Αργύρη Εφταλιώτη)

Να σου επισημάνω επίσης πως η λέξη δήμος, που είναι συνθετικό της λέξης δημοκρατία, αναφέρεται συχνά τόσο στην Ιλιάδα όσο και στην Οδύσσεια. Στην Οδύσσεια για παράδειγμα συναντάμε την Αθηνά να ψιθυρίζει στην Ναυσικά μέσα στην κλίνη της για τους διαλεχτούς κατά δήμο άντρες της χώρας των Φαιάκων που τη γυρεύουν σε γάμο. (ζ, 30 -35)  Ενώ ο ίδιος ο ποιητής στην Ιλιάδα μας λέει για την Αθήνα ότι έλαβε μέρος στον Τρωικό Πόλεμο σαν δήμος. (Ομήρου Ιλιάς -Β- 545 – 550)

Πολλές λέξεις, όπως και συνθετικά τους, που περιέχουν τη λέξη Δήμος ή Κλήρος, συναντώνται τόσο στο παρελθόν στα ομηρικά έπη όσο και σήμερα, όπως: δημόθεν, δημογέροντες, δημοσιά, δημοβόρος, Δημοκόωντας, Δημόδοκος, Δημολέοντας, δήμιος, μονόκληρο, κληρονόμος, άκληρος, κληρικός, κληρικαλισμός, καθώς και πολλές άλλες.

Επίσης υπάρχει αναπτυγμένη ρητορική στον Όμηρο, δεικνύοντας τη θεσμική υποδομή της ελληνικότητας των πόλεων και είναι γνωστό σήμερα ότι η ρητορική αναπτύσσεται μόνο σε ανοιχτές κοινωνίες.

Βλέπουμε για παράδειγμα στα μισά από τα ομηρικά τραγούδια όταν μιλάει ο Νέστορας, ο Αχιλλέας, ή ο Οδυσσέας, η ρητορική και οι διαμάχες να είναι έντονες, αλλά και οι διαμάχες ακόμη και μεταξύ των θεών δεν λείπουν. Όλα αυτά είναι πράγματα που δηλώνουν ποια φύση και ποια ιστορία έχει αυτή η φυλή από πίσω της, τα οποία είναι φυσικό να εκφραστούν αργότερα και σε κοινωνικό επίπεδο με την Δημοκρατία στην Αθήνα ή την Ισοκρατία στην Σπάρτη.

Επίσης οι διάφοροι μεγάλοι αρχηγοί όπως ο Αγαμέμνων ή ο Μενέλαος ακούνε τον εξάψαλμο από το Θερσίτη, γιατί ακριβώς ο αρχιστράτηγος, βασιλιάς της κάθε πόλης, είχε αυξημένες αρμοδιότητες μόνο κατά την διάρκεια της μάχης, όταν τελείωνε η μάχη ο Θερσίτης του έψελνε τον αναβαλλόμενο. Σήμερα δεν μπορεί να συμβεί κάτι τέτοιο.

«ὣς φάτο νεικείων Ἀγαμέμνονα ποιμένα λαῶν, Θερσίτης·»

«Τέτοια βρισίδια του Αγαμέμνονα του πρωτοστρατολάτη ξεφώνιζε ο   Θερσίτης,» (Ομήρου Ιλιάς -Β-240- 245)

Μεταφρ: (Νίκου Καζαντζάκη – Ιωάννη Κακριδή)

Αξίζει όμως κλείνοντας να σου αναφέρω πως ο Πλούταρχος, όπως γενικότερα η αρχαία ελληνική παράδοση, αποδίδει τη Δημοκρατία στο Θησέα, ο οποίος ερχόμενος από τη γυναικοκρατούμενη Κρήτη συνένωσε το πλήθος των μικρών δήμων και οίκων της Αττικής σ’ έναν ενιαίο δήμο, γιατί δεν ήθελε να βλέπει ένα λαό αποδιοργανωμένο να βουλιάζει στη σύγχυση και την αταξία. Πριν από αυτή την ένωση το πλήθος των κατοίκων που άλλαζε τόπο διαμονής μέσα στην Αττική γινόταν μέτοικοι. Ακριβώς γι’ αυτό το λόγο οι αθηναίοι καθιέρωσαν τα Συνοίκια – εξού και η λέξη συνοικία σήμερα – μία τοπική γιορτή προς τιμή του Θησέα και της Αθηνάς.

0 Σχόλιο

Αφήστε ένα σχόλιο