room-to-grow-bnner

Μία συνέντευξη με τον αγωγό του ελληνικού πολιτισμού, τη Δημοκρατία – Μέρος 1ο «Εισαγωγή στην έννοια του Πολίτη»

του Γιώργου Αναγνωστόπουλου

Ο Αριστοτέλης χαρακτηρίζει την πόλη κοινωνία. Το ουσιαστικό κοινωνία και το ρήμα κοινωνώ προέρχονται ετυμολογικά από το επίθετο κοινός, δηλαδή κατ’ ουσίαν αναφέρονται στο σύνολο των ανθρώπων οι οποίοι συμβιώνουν σ’ ένα τόπο, σε μία συγκεκριμένη εποχή και κοινωνούν ή μοιράζονται ένα κοινό τρόπο αξιών και κανόνων, οι οποίες συγκροτούν τη συλλογική συνείδηση, καθορίζοντας κατ’ αυτό τον τρόπο την κοινωνική συνοχή των μελλών.

Το πρόβλημα όμως που ανακύπτει είναι το πώς θα μπορούσε να λειτουργήσει μέσα σε μία οποιαδήποτε κοινωνία, ανεξαρτήτως εποχής, μία διακυβέρνηση που θα μπορούσε να θέσει ως πρόταγμα της το συμφέρον του συνόλου της κοινωνίας, πέρα από τα  όποια πολιτικά συμφέροντα ή τις παραδοσιακές αγκυλώσεις ή ακόμα και τις όποιες ανομολόγητες συμφωνίες.

Σήμερα και όχι μόνο, καθώς το φαινόμενο παρατηρείται στη διαχρονία της εξέλιξης των ανθρώπινων κοινωνιών, είμαστε μάρτυρες μίας ηθικής και οικονομικής κρίσης, που οι περισσότεροι συμπερασματικά καταλήγουν να πουν πως είναι αποτέλεσμα μίας κοινωνίας ασυνείδητης η οποία έχει χάσει την ανθρωπιά της, αγνοώντας το βαθμό έλλειψης της θεσμικής ευθύνης των εκάστοτε κοινωνιών. Αποσιωπώντας έτσι πως το αποτέλεσμα της ηθικής και οικονομικής κρίσης σε ατομικό και συλλογικό επίπεδο είναι κατά κύριο λόγο πολιτικό, καθώς όπως θα δούμε αποτελεί συνέπεια της ελλιπούς σχέσης μεταξύ κοινωνίας και πολιτικής.

Για τον Αριστοτέλη μία κοινωνία καταξιώνεται μόνο όταν επιτυγχάνει να φτάσει στην προσωπική της τελείωση επιτελώντας ένα συγκεκριμένο σκοπό (τέλος) ή αλλιώς  επιτυγχάνοντας την ευδαιμονία του συνόλου της ως πολιτική οντότητα.

Μας λέει, λοιπόν, ο Αριστοτέλης (Πολιτικά, Α, 1252a 1-7)

«Ἐπειδὴ ὁρῶμεν πᾶσαν πόλιν οὖσαν τινὰ κοινωνίαν καὶ πᾶσαν κοινωνίαν συνεστηκυῖαν ἕνεκεν ἀγαθοῦ τινος (πάντα γὰρ πράττουσι πάντες χάριν τοῦ δοκοῦντος εἶναι ἀγαθοῦ), δῆλον ὡς πᾶσαι μὲν στοχάζονταί τινος ἀγαθοῦ, καὶ μάλιστα δὲ ἡ κυριωτάτη πασῶν καὶ περιέχουσα πάσας τὰς ἄλλας τοῦ κυριωτάτου πάντων. Αὕτη δ’ ἐστὶν ἡ καλουμένη πόλις»

Μεταφρ: «Επειδή βλέπουμε ότι κάθε πόλη αποτελεί ένα είδος κοινότητας και ότι κάθε κοινότητα έχει συσταθεί για την επίτευξη κάποιου αγαθού (ό,τι κάνουν, πράγματι, όλοι οι άνθρωποι (το κάνουν), για να πετύχουν κάτι που το θεωρούν καλό), είναι φανερό ότι όλες τους επιδιώκουν κάποιο αγαθό – και, φυσικά, αυτή που είναι ανώτερη απ’ όλες και κλείνει μέσα της όλες τις άλλες επιδιώκει το ανώτερο απ’ όλα τα αγαθά. Αυτή είναι η λεγόμενη πόλη και η πολιτική κοινότητα.»

Άρα η πολιτική, από την λέξη πόλος και μετά πόλις και πολίτης, σημαίνει ότι χτίζεται γύρω από ένα στέρεο κέντρο στο οποίο πρέπει όλοι οι άνθρωποι να συναντηθούν, να μονιάσουν και  να συμφωνήσουν για την επίτευξη του αγαθού, είτε σε σχέση με την αυτάρκειά της πόλεως (Πολιτικά 1326b) είτε σε σχέση προς την ευδαίμονα ζωή των πολιτών της (Πολιτικά 1280b).

Ωστόσο, οι πολιτικοί και τα κόμματα που εκπροσωπούν, συνέχιζαν και συνεχίζουν να διαμεσολαβούν προσπαθώντας να μας πείσουν, όχι μόνο στη χώρα μας αλλά παγκοσμίως, πως η ευδαιμονία και η αυτοτέλεια την οποία επικαλούνται περνάει – όπως λένε – μέσα από την κοινοβουλευτική  άσκηση της εξουσίας.

Παρόλα αυτά, καθώς η ηθική και η οικονομική κρίση αποτελεί διαχρονικό φαινόμενο, οδηγείται στο να αναρωτηθεί κανείς τι σημαίνει πραγματικά Δημοκρατία και εάν οι αρχές αυτές τις οποίες επικαλούνται τα κόμματα συνάδουν με τις αρχές της Δημοκρατίας, αφού όπως διαπιστώνουμε οι κοινωνίες βρίσκονται σε μόνιμη αντίθεση με τις αποφάσεις των εντολοδόχων τους, παραμένοντας δέσμιες των όποιων θετικών ή αρνητικών εξελίξεων.

Πού θα πρέπει, λοιπόν, ν’ αναζητηθεί η ατομική και κοινωνική κρίση των αξιών, εάν όχι στην θεσμική αναντιστοιχία των σύγχρονών κοινωνιών σε σχέση με τις αρχές και τις αξίες του μέτρου και της Δημοκρατίας που είναι θαμμένες στο ιστορικό παρελθόν των ελληνικών πόλεων, όπως αυτές διαμορφώθηκαν κατά τον 5ο αιώνα π.Χ.

Για να γίνει κατανοητό όμως αυτό, θα πρέπει προηγουμένως  να καταλάβουμε ότι ο πολιτισμός αποτελεί έργο συλλογικό, που σημαίνει ότι  όσο περισσότεροι άνθρωποι συμμετέχουν στο έργο αυτό τόσο ο πολιτισμός ανθεί περισσότερο. Για να γίνει όμως αυτό χρειάζεται ένα πολίτευμα που να δημιουργεί πολίτες. Ένα πολίτευμα που να είναι ανοιχτό στην ελεύθερη αγορά των ιδεών της σκέψης και της φιλοσοφίας.

Κάτι τέτοιο βέβαια δεν έρχεται τυχαία. Τουλάχιστον κατά την αρχαιότητα η ελευθερία στην σκέψη, η Διαλεκτική (εκ του ουσιαστικού λόγος και της προθέσεως δια) η οποία αποτελεί την τέχνη του ορθώς διαλέγεσθαι προς ανεύρεση της Αλήθειας και η φιλοσοφία ήταν το φυσιολογικό  αποκύημα (αποτέλεσμα) μίας μυθολογίας, όπως η ελληνική, που είναι πλουραλιστική, και που την βλέπεις στις διαμάχες των θεών πάνω από την Τροία.

Μιας μυθολογίας, που αργότερα, σε κοινωνικό επίπεδο θα εκφραστεί μέσα από την Δημοκρατία ή θα λέγαμε αλλιώς τη λογοκρατία και τη δημηγορία. Ένας όρος που στην αρχαία Ελλάδα αναφερόταν στην αγόρευση στην Εκκλησία του Δήμου, με σκοπό την παροχή συμβουλών στο λαό για όσα επρόκειτο να αποφασισθούν στο μέλλον.

Η δημηγορία άνθησε με διάφορους τρόπους καθ’ όλη τη διάρκεια της αρχαιότητας. Στον Όμηρο ο λόγος του Νέστωρα (στ. 255- 285) στη διαμάχη που προκύπτει μεταξύ του Αγαμέμνονα και του Αχιλλέα χαρακτηρίζεται από ιδιαίτερη ευαισθησία και διπλωματία. Ο Νέστωρας καλεί τους δύο αντιμαχόμενους να σεβαστούν τη γνώμη του μέσα από μία σειρά επιχειρημάτων. Γι’ αυτό και ο Όμηρος τον χαρακτηρίζει ως «ηδυεπή αγορητήν». Οι δημηγορίες επίσης κατέχουν περίοπτη θέση στην Ιστορία του Θουκυδίδη. Στο έργο του παρατίθενται 41 δημηγορίες, συμβουλευτικού, δικανικού και πανηγυρικού χαρακτήρα, μεταξύ των οποίων και ο περιβόητος Επιτάφιος λόγος του Περικλή (2.35 –  2.44) το 430 π.Χ. στον Κεραμικό για τους πρώτους νεκρούς του Πελοποννησιακού πολέμου. Ενώ πολλοί σπουδαίοι άντρες της αρχαιότητας όπως ο Θεμιστοκλής, ο Νικίας, ο Περικλής, αργότερα ο Δημοσθένης και άλλοι, επηρέασαν της αποφάσεις της Πόλης με τις δημηγορίες τους. Ακόμη και πολύ αργότερα στη Ρώμη η δημηγορία θα φτάσει στο απόγειο της την περίοδο του διάσημου πολιτικού, ρήτορα και φιλοσόφου Κικέρωνα.

Ωστόσο, η δημηγορία κατά τον 5ο αιώνα αφορούσε την αγόρευση των πολιτών στην εκκλησία του Δήμου, στην Πνύκα. Η οποία λειτουργούσε ως τόπος των συνελεύσεων. Η θέση του αρχαιολογικού αυτού χώρου βρίσκεται μεταξύ των λόφων των Νυμφών  (Αστεροσκοπείου) στο βόρειο άκρο και των Μουσών (Φιλοπάππου) στο νότιο άκρο. Χάρη στη μορφολογία και την έκτασή του επιλέχθηκε στην Αρχαία Αθήνα ως τόπος συγκέντρωσης των πολιτών, ως Έδρα της Εκκλησίας του Δήμου. Από την εισαγωγή του δημοκρατικού πολιτεύματος από τον Κλεισθένη (507 π.Χ.) γίνονταν εκεί οι συνελεύσεις των ελεύθερων πολιτών. Σ’ αυτές σπάνια έπαιρναν μέρος περισσότερα από 5.000 άτομα. Εκεί, κατά τον 5ο αιώνα εκφώνησαν τους περίφημους λόγους τους ο Θεμιστοκλής, ο Αισχύνης, ο Περικλής και άλλοι σπουδαίοι ρήτορες. Όμως από το τέλος του 4ου αιώνα ο χώρος παρέμενε μόνο ιερός, αφού οι συνελεύσεις των Αθηναίων μεταφέρθηκαν στο Διονυσιακό θέατρο στις νοτιοανατολικές παρυφές της Ακρόπολης.

Η υποτιθέμενη συνέντευξη με τη Δημοκρατία, η οποία έπεται, αποτελεί μία προσπάθεια μέσα από μία σειρά ερωτήσεων ώστε να εισάγει τον αναγνώστη στην πραγματική έννοια του Πολίτη. Γιατί θεωρώ ότι η δημοκρατία είναι το μόνο πολίτευμα που ταιριάζει στη φύση του ανθρώπου, καθώς αποτελεί τον αγωγό του ελληνικού πολιτισμού και όπως μας βεβαιώνει ο Αριστοτέλης ο  άνθρωπος μέσα σε μια πόλη-κράτος μπορεί να επιτύχει ο ίδιος την ολοκλήρωσή του, αφού σύμφωνα με την πολιτική θεωρία του είναι «φύσει πολιτικόν ζώον».

0 Σχόλιο

Αφήστε ένα σχόλιο