Μια συνέντευξη με τον αγωγό του ελληνικού πολιτισμού, τη Δημοκρατία – Μέρος 16ο

« Ο θεσμός της δουλείας από την Ομηρική περίοδο έως τους Κλασικούς χρόνους»

του Γιώργου Αναγνωστόπουλου

Τι ισχύει με το θεσμό της δουλείας στην αρχαία Ελλάδα, αλλά και γενικότερα σε όλο τον κόσμο αργότερα;

Καταρχήν η δουλεία, την οποία συναντάμε στη μυκηναϊκή περίοδο από πειρατείες ή πολέμους και η οποία διευρύνεται ως θεσμός, λόγω χρεών των πολιτών, πριν την κατάργησή τους από το Σόλωνα, δεν επικρατούσε μόνο στην αρχαία Ελλάδα. Όλος ο κόσμος είχε τον θεσμό της δουλείας, ο οποίος καταργήθηκε στην Αμερική μόλις τον 19ο αιώνα με τον πόλεμο των βορείων και των νοτίων το 1860 – 1864. Αντίστοιχα στη Ρωσία το 1861 καταργήθηκε η δουλοπαροικία, γιατί παρά το χριστιανισμό και τις ισότητες τις οποίες ευαγγελίζονταν η θρησκεία της αγάπης, η δουλεία συνέχιζε να υπάρχει.

Ωστόσο, ο όρος δούλος φέρνει στο μυαλό των περισσοτέρων ανθρώπων σήμερα την εικόνα των βασανιστηρίων, την απόλυτη υπακοή στον αφέντη, κύριο του δούλου, αλλά και την απαγόρευση των ελευθεριών και των δικαιωμάτων στην ατομική και δημόσια ζωή των ανθρώπων.  

Η εικόνα που έχει διαμορφωθεί γι’ αυτή την ξεχωριστή τάξη ανθρώπων στην αρχαία Ελλάδα απέχει πολύ από την πραγματικότητα και η διαστρέβλωση της έχει να κάνει με τον τρόπο αντιμετώπισής των δούλων από τη Ρωμαϊκή περίοδο και εντεύθεν. Οι δυτικοί στοχαστές, με ελάχιστες εξαιρέσεις, ποτέ δεν μπόρεσαν να καταλάβουν τη Δημοκρατία ή ακόμα και αρκετοί την απαξίωσαν. Για το λόγο αυτό και τη συγχέουν με τη Ρεπούμπλικα – από τη λατινική έκφραση «res publica» που σημαίνει «δημόσιο πράγμα» σύμφωνα με την Επιγραφή της Άγκυρας, η οποία κατασκευάστηκε επί Οκταβιανού Αυγούστου για να διαιωνίσει τα κατορθώματά του.

Παρόλα αυτά το καθεστώς της δουλείας, η νομική τους θέση και τα δικαιώματα που είχαν οι δούλοι στην αρχαία Ελλάδα διέφεραν από περιοχή σε περιοχή, όπως για παράδειγμα μεταξύ Αθήνας και Σπάρτης, αλλά και μεταξύ Ομηρικής και Κλασικής περιόδου.

Συμφωνώ με τα όσα λες. Για να πάρουμε όμως τα πράγματα από την αρχή, μελετώντας τα έργα του Όμηρου διαπιστώνουμε πως ο Όμηρος παρουσιάζει τους δούλους και τους κυρίους τους να ζουν αρμονικά μεταξύ τους, συνδεόμενοι με συμπάθεια και οικειότητα. Η δε λέξη που χαρακτηρίζει αυτό που αργότερα θα ονομαστεί δουλεία είναι η λέξη «δμώς» για τον άντρα και «δμώϊς» για τη γυναίκα, που σημαίνει «ο άνθρωπος της οικίας». Ο δούλος ουσιαστικά κατά την ομηρική περίοδο αποτελεί ενεργό μέλος της οικίας.

Υπάρχουν πλείστα παραδείγματα στα οποία μπορεί κανείς ν’ ανατρέξει,  χωρίς να παρασυρθεί και να φτάσει στο άλλο άκρο, υποστηρίζοντας ότι οι δούλοι είχαν ίσα δικαιώματα με τους πολίτες. Ωστόσο, αρκεί να σταθούμε σε κάποια σημεία της Οδύσσειας για να καταλάβουμε πως η όλη συμπεριφορά και η αντιμετώπιση των κυριών έναντι των δούλων κατά την ομηρική περίοδο δεν αντανακλά στη σημερινή αντίληψη περί δουλείας. Έτσι, βλέπουμε την  Αντίκλεια, κόρη του Αυτόλυκου, που παντρεύτηκε τον Λαέρτη με τον οποίο απέκτησε ένα γιο, τον μυθικό και «πολυμήχανο» Οδυσσέα, Βασιλέα της Ιθάκης, να συμπεριφέρεται στο μικρό δούλο Εύμαιο σαν γιο της. Ενώ η νύφη της Πηνελόπη μετά το θάνατό της Αντίκλειας θ’ αναλάβει την προστασία του. Ο Εύμαιος αργότερα  θ’ απόκτηση μέσω της εργασίας του, με δικά του χρήματα δούλο. Είναι συγκινητική επίσης η επιστροφή του Οδυσσέα, ο οποίος τους πρώτους που εμπιστεύεται είναι οι δούλοι του, ενώ ο Εύμαιος όταν τον φιλοξενεί τον προστατεύει με δικό του οπλισμό κατά την ώρα του ύπνου του. Κάτι που δείχνει την αμοιβαιότητα του σεβασμού και την έλλειψη της αίσθησης κινδύνου ανάμεσα στους δύο άντρες. Ο Οδυσσέας μάλιστα διηγείται ιστορίες στον Εύμαιο, λέγοντάς του ότι στην Κρήτη μοιράζονταν τα παιδιά την κληρονομιά που άφηναν οι γονείς τους με κλήρωση (ξ 208 – 209) επιβεβαιώνοντας την επιγραφή της Γόρτυνας που χρησιμοποιεί το ρήμα (λαγχάνω=κληροδοτώ). Ο δε Τηλέμαχος όταν επιστρέφει από το ταξίδι του στη Σπάρτη, οι δούλες του τρέχουν και τον φιλούν με στοργή και αγάπη. Γεγονός που επίσης δεικνύει την εκτίμηση, το σεβασμό και την αγάπη τους προς τον Τηλέμαχο.

«ομήρου οδύσσεια, ρ. 33 -35, κύνεον αγαπαζόμενοι κεφαλήν τε και ώμους»

Με βάση τα παραπάνω, όπως λες, δεν μπορεί να τεθεί θέμα συγκρίσεως με τη μεταγενέστερη σημασία που απέκτησε η έννοια της δουλείας. Εντούτοις, τι συμβαίνει στους κλασικούς χρόνους;

Στα μεταγενέστερα χρόνια ο άνθρωπος της οικίας μεταπίπτει σε  «οἰκέτη» δηλαδή γίνεται μέλος της οικογένειας, παίρνοντας μέρος στις θρησκευτικές εορτές όχι μόνο στην Αθήνα, αλλά και στη Σπάρτη. Στη δε Επίδαυρο ο ναός της θεάς Αθηνάς ανήκε στους δούλους, όπου ο μέγας ιερεύς έπρεπε να είναι δούλος φυγάς, νικητής σε μονομαχία.

Μάλιστα υπήρχαν γιορτές όπου γινόταν αντιστροφή των ρόλων ανάμεσα στους δούλους και τους αφέντες τους. Ο Αριστοφάνης σημειώνει πως ο δούλος μπορούσε να μπει σε κάποιο ιερό, τουλάχιστο συνοδεύοντας τον κύριό του «Πλούτος στ. 627». Κάτι που δείχνει την επικρατούσα υπαρξιακή θέση και στάση της κοινωνίας απέναντι στην όποια θεότητα, σύμφωνα με την οποία όλοι οι άνθρωποι είναι ίσοι απέναντι στους θεούς.

Βέβαια θα πρέπει να τονίσουμε ότι η δουλεία δεν είναι κύριο ελληνικό χαρακτηριστικό, παρά το γεγονός πως η σύγχρονη ολιγαρχική ελίτ προσδίδει ιδιαίτερη έμφαση στο θέμα αυτό. Και αυτό διότι οι δούλοι στην αρχαία Ελλάδα μπορούσαν να ανακτήσουν την ελευθερία τους, ειδικά όταν παίρνανε μέρος σε μάχες και εξέθεταν τον εαυτό τους σε κίνδυνο για την πόλη, όπως για παράδειγμα στις Πλαταιές, στις Αργινούσες και αλλού. Αυτόματα, λοιπόν, θεωρούνταν πολίτες και την επόμενη χρονιά μπορούσε να κληρωθεί τ’ όνομά τους στο νομοθετικό σώμα. Όσοι μάλιστα δούλοι σκοτώνονταν σε μάχες  ενταφιάζονταν μαζί με τους ελεύθερους πολίτες, όπως π.χ. οι Αθηναίοι, που ενταφίασαν μετά τη μάχη των Πλαταιών τους δούλους μαζί με τους ελεύθερους πολίτες που είχαν λάβει μέρος στον πόλεμο.

Επίσης πολλοί δούλοι κέρδιζαν την ελευθερία τους, διαπρέποντας στα γράμματα, όπως ο κυνικός φιλόσοφος Μένιππος (3ος αι π.Χ.). Ο Φαίδων, μαθητής του Σωκράτους, που άνοιξε δική του σχολή στην Ηλεία. Ο κυνικός φιλόσοφος Βίων ο Βορυσθενίτης, ο οποίος κληρονόμησε όλη  την περιουσία του κυρίου του και πολλοί άλλοι. Ο δε Θεόφραστος, ο οποίος διεύθυνε την Περιπατητική Σχολή του Αριστοτέλη για 25 χρόνια, στη διαθήκη του έδωσε εντολή να αφεθούν ελεύθεροι όλοι οι δούλοι του.

Εξάλλου, θα πρέπει να επισημάνουμε και το εξής, ότι όχι μόνο οι Αθηναίοι, αλλά όλος ο κόσμος γινόταν δεκτός στο θέατρο. Το οποίο δεν είχε απλώς ψυχαγωγικό χαρακτήρα, αλλά ήταν ένα μέσω πολιτιστικής δράσης και παίδευσης, όπου μέσα από την κοινωνική και πολιτική κριτική που ασκούνταν από τους διαλόγους αναδεικνύονταν τα προβλήματα της αθηναϊκής πολιτείας. Ο Περικλής μάλιστα λέει πως οι Αθηναίοι δεν εμπόδιζαν κανέναν να παραστεί στο θέατρο, ενώ οι Λακεδαιμόνιοι έδιωχναν τους ξένους (ξενηλασία Θουκ. Β΄39). Ο δε Ξενοφώντας, γνωστός ολιγαρχικός, παραπονιέται για την ατιμωρησία των δούλων, οι οποίοι δεν παραχωρούσαν τη θέση τους σε κάποιο ελεύθερο πολίτη, αν και δεν διακρίνονταν στην ενδυμασία.

Ποια επαγγέλματα ασκούσαν οι δούλοι στην αρχαία Ελλάδα;

Τα επαγγέλματα τα οποία ασκούσαν οι δούλοι ήταν πολλά, πέρα από το καθεστώς ιδιοκτησίας τους, δηλαδή εάν ανήκαν σε κάποιο ιδιώτη ή στο κράτος.  Οι δούλοι των πολιτών ασχολούνταν κυρίως με γεωργικές ή οικιακές εργασίες, αλλά και σε  δημόσια έργα. Μπορούσαν ακόμη να ασκήσουν το επάγγελμα του τεχνίτη, του δάσκαλου, του γιατρού κλπ. Πολλές φορές είχαν μάλιστα το προνόμιο να ζουν χωριστά σε δικό τους σπίτι με την οικογένειά τους. Αυτοί είναι οι «χωρίς οικούντες» οι οποίοι κατέβαλλαν μία πάγια εισφορά στον κύριό τους που κυμαίνονταν ανάλογα με τα κέρδη τους. Έτσι, κατάφερναν κάποια στιγμή να γίνουν απελεύθεροι, εξαγοράζοντας από τα κέρδη την ελευθερία τους. Όπως ο Φορμίωνας, ο οποίος διεύθυνε για χρόνια,  προτού απελευθερωθεί, την τράπεζα του κυρίου του, Πασίωνα. Ενώ με το θάνατο του Πασίωνα παντρεύτηκε τη γυναίκα του, αξιώνοντας και κερδίζοντας δικαστικά την περιουσία του από το γιο του, Απολλόδωρο.

Όσον αφορά τους κρατικούς δούλους μπορούσαν να έχουν με την οικογένειά τους δικό τους σπίτι, ενώ ήσαν δημόσιοι υπάλληλοι και κρατικοί λειτουργοί, ασκώντας ακόμη και το επάγγελμα της αστυνόμευσης των πολιτών. Επιπλέον οι ιδιώτες δεν είχαν καμία εξουσία επάνω στους δημόσιους δούλους.

Στην Ελλάδα του 4ου αιώνος ανεξαρτήτως όλοι οι δούλοι υπόκειντο απευθείας στους νόμους της πόλης και είχαν το δικαίωμα να καταγγείλουν τα αφεντικά τους για ύβρη ή κακή μεταχείριση, παραπέμποντάς τους σε δίκη.

ο Δημοσθένης στον «Κατά Μειδίου» λόγο του, μας παραθέτει ίσως την πιο σημαντική διάταξη περί της προστασίας των αδυνάτων ελεύθερων και δούλων:

ΝΟΜΟΣ.
Μεταφρ: [47] «Αν κάποιος προσβάλει βίαια έναν άλλον, παιδί ή γυναίκα ή άνδρα, ελεύθερο ή δούλο, ή κάμει μία παράνομη πράξη σε βάρος κάποιου από αυτούς, οποιοσδήποτε Αθηναίος θέλει και έχει το δικαίωμα, μπορεί να τον καταγγείλει στους θεσμοθέτες, αν δεν υπάρχει δημόσιο κώλυμα, αυτοί έχουν καθήκον να φέρουν την υπόθεση στην Ηλιαία μέσα σε τριάντα μέρες από την κατάθεση της καταγγελίας, αλλιώς η υπόθεση να εκδικάζεται όσο το δυνατόν συντομότερα.»

Ωστόσο, που νομίζεις κατά τη γνώμη σου ότι στηρίχτηκε η οικονομική ανάπτυξη της Αθήνας;

Αν και η παρουσία των δούλων ήταν δυναμική στους βασικούς κλάδους της παραγωγής, εντούτοις η πλειοψηφία των γαιοκτημόνων ήταν υποχρεωμένη να καλλιεργεί την γη με τα δικά της χέρια. Οι αγροτικοί κλήροι δεν ήταν αρκετά μεγάλοι, ήταν της τάξης των 30 εκταρίων και είναι πολύ πιθανό πως οι Θήτες δεν είχαν τα κεφάλαια να αγοράσουν δούλους ή τη δυνατότητα να τους συντηρούν.

Πέραν όμως των όσων έχουμε ήδη αναφέρει έως τώρα, ποτέ δεν θα υπεραμυνθούμε της δουλείας, ακόμη και με τον τρόπο με τον οποίο εφαρμόστηκε στην αρχαία Ελλάδα. Το σημαντικό όμως είναι να καταλάβουμε πως δεν είναι αυτό το χαρακτηριστικό της Ελλάδας, όπως είναι στους Ρωμαίους ή στους Αιγυπτίους. Εξάλλου, ας μην ξεχνάμε ότι ακόμα και οι δούλοι στη Σπάρτη που δεν είχαν τόσες ελευθερίες όπως οι δούλοι στην Αθήνα, ανήκαν στην πόλη και δεν ήταν κτήμα – πράγμα (Res) κάποιου ιδιώτη όπως στη Ρώμη. Οι Είλωτες θα πρέπει επίσης να τονιστεί πως δεν θεωρούνταν απειλή για τους σπαρτιάτες, καθώς συμμετείχαν και αυτοί ένοπλοι στις μάχες και ελάμβαναν όλα τα λάφυρα από τις εκστρατείες.          Χαρακτηριστικό, λοιπόν, κυρίως της Αθήνας και δευτερευόντως της Σπάρτης, όπου όλοι οι πολίτες συμμετείχαν στα ψηφίσματα της Απέλλας, είναι το Δημοκρατικό πολίτευμα, που σημαίνει ότι αυτοί που έχουν την ιδιότητα του πολίτη παίρνουν μέρος αυτοπροσώπως και στα τρία μόρια του πολιτεύματος.

Επίσης δεν θα πρέπει να ξεχνάμε ότι όταν γεννήθηκε η μεγάλη δημοκρατική επανάσταση στην Αθήνα υπό την ηγεσία του Κλεισθένη (508 –

506), η κοινωνία δεν στηρίζεται οικονομικά στους δούλους, αλλά στην εργασία των ανεξάρτητων μικροπαραγωγών: αγροτών, τεχνιτών και εμπόρων.

0 Σχόλιο

Αφήστε ένα σχόλιο