Μια συνέντευξη με τον αγωγό του ελληνικού πολιτισμού,  τη Δημοκρατία – Μέρος 15ο

« Η γέννηση της Πατριαρχίας & ο ιδιαίτερος ρόλος της γυναίκας στην αρχαία Αθήνα»

του Γιώργος Αναγνωστόπουλου

 Ποια κατά τη γνώμη σου είναι τα βασικά αίτια ως προς το πρόβλημα διαχείρισης της εξουσίας, ξεκινώντας από τις απαρχές των πρώτων κοινωνιών;

Αν και η Γεωργική επανάσταση έλυσε το διατροφικό πρόβλημα, στάθηκε ωστόσο η βασική αιτία της μετεξέλιξης των ανθρώπινων κοινωνιών. Ο καθηγητής και συγγραφέας Αλέξανδρος Κόντος στο σπουδαίο έργο του «Δημοκρατία ένα άγνωστο πολίτευμα» θα επισημάνει πως η πρωτοκαθεδρία ως προς τη διαχείριση των κοινών, που ως πριν μοιράζονταν σε όλα τα μέλη της κοινότητας, περνάει πλέον στα χέρια του πιο σπουδαίου και δυνατού πολεμιστή, του Πατριάρχη. Όλοι αυτοί οικειοποιούνται την εξουσία και γίνονται άρχοντες. Από τώρα και στο εξής θα αρχίσει η ανισότητα κάθε προσώπου, άνδρα ή γυναίκας, που δεν ανήκει στην ομάδα των αρχόντων. Η πατριαρχική (όχι ανδροκρατική) κοινωνική πρωτοκαθεδρία ωστόσο θα περάσει σε κάθε ιδεολογία και κυρίως στη θρησκεία. Οι πατριάρχες τελικά με τη βοήθεια της ανακάλυψης και της χρήσης εργαλείων θα οικειοποιηθούν κι ένα μεγάλο μέρος της κοινοτικής γης. Έτσι, αρχίζει σιγά σιγά ο θεσμός της ιδιοκτησίας, ο οποίος συμπληρώνεται με το θεσμό του γάμου, έτσι ώστε ο κάθε άρχοντας να ξέρει τα παιδιά του και να μπορεί να τους κληροδοτήσει την περιουσία του. Από την Πατριαρχία και μετά εισάγεται το αρχικό μόριο του πολιτεύματος – η εκτελεστική εξουσία – και η ιστορία της ανθρωπότητας γίνεται ιστορία για την εξουσία.

Η Claude Mosse, καθηγήτρια της αρχαίας ελληνικής ιστορίας στο Πανεπιστήμιο του Παρισιού, στο έργο της «Η γυναίκα στην αρχαία Ελλάδα» θα επισημάνει πως μία ολόκληρη νομοθεσία σε αφάνταστο βαθμό πολύπλοκη διακανόνιζε τις υποθέσεις μεταβίβασης της πατρικής περιουσίας στους νόμιμους γιους από το γάμο, κατά την περίοδο των ηρωικών χρόνων. Από την άλλη και η ανταλλαγή των αγαθών παραχώρησε τη θέση της στην πρακτική της προίκας,  ως απόδειξη εντιμότητας κατά την περίοδο των κλασικών χρόνων στην Αθήνα.

    – Ωστόσο, στην Ελληνική μυθολογία υπάρχουν κάποιες περιγραφές που δείχνουν το πέρασμα στην Πατριαρχία από την εποχή της βασιλείας του Κέκροπα.

Στην ελληνική μυθολογία που μας αφορά, γιατί εκεί γεννήθηκε και εξελίχθητε η Δημοκρατία ως φυσιολογικό αποκύημα μίας μυθολογίας που είναι ανοιχτή στην ελευθερία της σκέψης και της διακίνησης των ιδεών, κατά μία παραλλαγή ενός μύθου για το θεό προστάτη και ονοματοδότη της Αθήνας, τον καιρό της βασιλείας του Κέκροπα, εμφανίστηκε στον ιερό βράχο της Ακρόπολης μία πηγή και η ελιά. Το μαντείο των Δελφών είπε πως η Αθηνά και ο Ποσειδώνας διεκδικούσαν την πολιουχία της Πόλης. Ο Κέκροπας συγκέντρωσε τους κατοίκους της πόλης και τους κάλεσε σε ψηφοφορία. Οι Αθηναίοι ψήφισαν υπέρ του Ποσειδώνα, ενώ οι Αθηναίες την Αθηνά. Επειδή όμως οι γυναίκες ήταν κατά μία παρά πάνω ανακηρύχθηκε η Αθηνά πολιούχος της Πόλης. Αυτή στάθηκε και η τελευταία ψηφοφορία των γυναικών, γιατί ο Ποσειδώνας θυμωμένος πλημμύρισε την Αττική  με νερά, αφήνοντας μόνο μία νησίδα στο Θριάσιο,  με την απαίτηση πως θα απέσυρε τα νερά  μόνο εφόσον οι γυναίκες θα ορκίζονταν ότι δεν θα ξαναψηφίσουν και ότι θα δίνουν στο εξής στα παιδιά τους το όνομα του πατέρα. Ο Κέκροπας τότε καθιέρωσε το ανδρόγυνο και επέβαλε την μονογαμία στις γυναίκες, εισάγοντας την Πατριαρχία.

Παρόλα αυτά, αν και εκ πρώτης όψεως φαίνεται τα δύο φύλλα να είναι άνισα ως προς τη συμμετοχή τους στην άσκηση της πολιτικής εξουσίας, θα πρέπει να επισημάνουμε κατερχόμενοι στην Κλασική Περίοδο, πως η κατάτμηση ως προς την οργάνωση του πολιτικού σώματος στις δημοκρατικές πόλεις και δη στην Αθήνα, έφτανε έως το κοινωνικό κύτταρο του οίκου, ο οποίος ήταν και ο κυρίαρχος κοινωνικός θεσμός. Θα πρέπει, λοιπόν, να τονίσουμε πως αυτό το οποίο φαίνεται ως περιορισμός της γυναίκας, είναι απλώς αποκλεισμός από την δικαιοπρακτική ικανότητα. Χωρίς φυσικά αυτό να σημαίνει πως υπεραμύνομαι της άποψης της μη συμμετοχής των γυναικών στη δημόσια πολιτική ζωή και κυρίως σήμερα όπου η έννοια της συλλογικότητας ως προς το ζήτημα της πολιτικής επιλογής εντός των ορίων του οίκου έχει πάψει να υφίσταται. Ο άντρας, λοιπόν, έπαιρνε μέρος στα διάφορα ψηφίσματα στην Πνύκα ως επικεφαλής του οίκου και ήταν αυτός που θυσίαζε μέσα στον οίκο, ως εκπρόσωπος της υλικής πλευράς του οίκου του, στον Κτήσιο και Ερκείο  (έρκος = φράγμα, περίβολος) Δία, ενώ η γυναίκα  θυσίαζε στην Εστία, στην ψυχική πλευρά του οίκου. Η δε Εστία είχε λόγο στη μεγάλη πυρά της πόλεως, στο Πρυτανείο. Αξίζει όμως να επισημάνουμε πως οι άντρες μετέφεραν φανερά την άποψη του οίκου τους, καθώς οι αποφάσεις που λαμβάνονταν είχαν αντίκτυπο και επίπτωση στον οίκο κατά την διάρκεια εμφυλίων διενέξεων, εφόσον σύμφωνα με τους νόμους η ουδετερότητα ήταν απαγορευτική. Στις δε χήρες οι οποίες δεν είχαν γιους ή κάποιον να τις φροντίσει μεριμνούσε γι’ αυτές η ίδια η πόλη μέσω του Επωνύμου Άρχοντος.

Από τη άλλη η Αττική, έχοντας στην διάθεσή της σχεδόν δύο χιλιάδες ιερά και πολλές δημόσιες τελετές, έδινε το δικαίωμα στις αθηναίες να συμμετέχουν σε αυτές είτε ως διοργανώτριες, είτε ως ιέρειες, είτε απλώς ως συμμετέχουσες. Επίσης είχαν δικές τους θρησκευτικές γιορτές όπου οι άντρες αποκλείονταν από αυτές, για παράδειγμα τα Θεσμοφόρια, όπως μας διασώζει ο Αριστοφάνης στις Θεσμοφοριάζουσες, όπου η Δήμητρα είχε θεσπίσει τους θεσμούς – νόμους στην Αθήνα, εκτός από τη γεωργία. Το ότι μία θεά είχε δώσει τους νόμους είναι ένα χαρακτηριστικό γυναικοκρατικό.

Παρόλα αυτά η θέση του γυναικείου φύλου κατά την κλασική αρχαιότητα στην Αθήνα αποτέλεσε σημείο αντιλεγόμενο για διάφορους συγγραφείς, καθώς κάποιοι κάνουν λόγο για γυναίκες αμόρφωτες, περιορισμένες στο πλαίσιο της οικιακής ζωής και κοινωνικά ενεργές μόνο σε ότι αφορούσε τη θρησκεία.

  Αντίθετα σε ανάγλυφες παραστάσεις βρίσκουμε γυναίκες δραστήριες, και καλλιεργημένες, μουσικούς, ποιήτριες, αγρότισσες, βιοτέχνες και εμπόρους, καθώς και γυναίκες που υπηρετούσαν ως ιέρειες στους ναούς των διαφόρων θεών της αρχαιότητας, τη στιγμή που σήμερα ξέρουμε πως είναι απαγορευμένο να εισέρχονται οι γυναίκες στα ιερά των εκκλησιών ακόμη και ως βρέφη ή να παρευρίσκονται στη θεία λειτουργία κατά τις ημέρες της εμμήνου ρήσης. Είναι δηλαδή τόσο μολυσμένες και ακάθαρτες από κάτι το οποίο είναι απολύτως συμβατό με τη γυναικεία φύση τους, παρόλο πως όλοι, άντρες και γυναίκες, είναι παιδιά του ίδιου κι ενός θεού;

Από την άλλη για τις περισσότερες γυναίκες, όπως και για τους περισσότερους άντρες δεν ήταν εύκολο να ζει κανείς χωρίς να εργάζεται. Εκείνες,  λοιπόν, που έμεναν στην ύπαιθρο συμμετείχαν στις αγροτικές εργασίες κι εκείνες που ζούσαν στην πόλη ασχολούντο με το μικρεμπόριο ή διατηρούσαν καταστήματα με τους συζύγους τους. Όπως μας διαβεβαιώνει ο Αριστοφάνης, χαρακτηριστική είναι η περίπτωση της μάνας του Ευριπίδη, η οποία ήταν μία απλή λαχανοπώλισσα που πουλούσε στην αγορά σουσάμι, κρεμμύδια, όσπρια και σύκα.

Εξάλλου, ο ρόλος που ασκούσαν οι γυναίκες κατά την κλασική αρχαιότητα διαφαίνεται από τα κείμενα που έχουν διασωθεί στις κλασικές τραγωδίες και κωμωδίες του Ευριπίδη, του Αισχύλου, του Σοφοκλή του Αριστοφάνη κλπ. Έτσι,  από τα έντεκα έργα του Αριστοφάνη, τρία παρουσιάζουν επί σκηνής γυναίκες οι οποίες πρωταγωνιστούν, παίζοντας ουσιαστικό ρόλο στην υπόθεση του έργου: η Λυσιστράτη, οι Θεσμοφοριάζουσες και οι Εκκλησιάζουσες.

Επίσης οι τραγωδίες στο θέατρο φαίνεται να επιφυλάσσουν μία εξαιρετική θέση στις γυναίκες, όπως μας πληροφορεί και πάλι η Claude Mosse, στο έργο της «Η γυναίκα στην αρχαία Ελλάδα». Οι κόρες του Δαναού στις Ικέτιδες, η μητέρα του Ξέρξη στους Πέρσες, η Κλυταιμνήστρα στην Ορέστεια του Αισχύλου, η Δηιάνειρα στις Τραχίνιες, η Αντιγόνη και η Ηλέκτρα στις αντίστοιχες τραγωδίες του Σοφοκλή. Όσο για τον Ευριπίδη, αποκλειστικά σχεδόν οι ηρωίδες των έργων του είναι γυναίκες: η Άλκηστη, η Μήδεια, η Ανδρομάχη, η Εκάβη, η Ιφιγένεια η Ηλέκτρα και ακόμη οι Φόνισσες, οι Τρωάδες, οι Βάκχες.

Αξίζει μάλιστα να σημειωθεί πως επειδή οι εύποροι Αθηναίοι αγόραζαν πολλά εισιτήρια για τις θεατρικές παραστάσεις ώστε να τα μοιράζουν στους δικούς τους, ο Περικλής για ν’ αποφύγει παρόμοια φαινόμενα καθιέρωσε τα θεωρικά. Τα θεωρικά ήταν ένα επίδομα που έδινε τη δυνατότητα στους άπορους, άντρες και γυναίκες, να αγοράζουν μόνοι τους τα εισιτήρια. Μάλιστα τις θεατρικές παραστάσεις παρακολουθούσαν όχι μόνο οι Αθηναίοι πολίτες, οι μέτοικοι και οι δούλοι, αλλά και ξένοι επισκέπτες, καθώς το θέατρο θεωρούνταν ένα μέσο υψηλής πνευματικής καλλιέργειας για όλη την κοινωνία της Αθήνας, μιας και πραγματεύονταν θέματα δικαιοσύνης, ήθους, φιλοπατρίας, αλλά και διαμάχες γύρω από τα μεγάλα πολιτικά προβλήματα.

Για σκεφτείτε όμως, σήμερα, στην εποχή μας, υπάρχει κάποιο πολιτικό σύστημα το οποίο θα επένδυε στην ουσιαστική αυτόβελτίωση της κοινωνίας, δηλαδή στην  πνευματική καλλιέργεια των πολιτών του και δη των οικονομικά και κοινωνικά ασθενέστερων;

Χαρακτηριστική βεβαίως είναι και η περίπτωση της Ελπινίκης για την οποία έχουμε αρκετές αναφορές από αρχαίες πηγές, οι οποίες εκθειάζουν κυρίως το δυναμικό χαρακτήρα της σε σχέση με τις παρεμβάσεις της στην πολιτική ζωή της πόλης, αλλά και την ερωτική της ζωή. Οι αναφορές αυτές δείχνουν ότι δεν ήταν η τυπική Αθηναία αριστοκράτισσα που ήταν υποταγμένη στον άνδρα της και φρόντιζε μόνο για το νοικοκυριό της, αλλά μια γυναίκα με ανεξάρτητο πνεύμα και πολιτική βούληση.

Μάλιστα η Ελπινίκη επέλεξε μόνη ως σύζυγο τον ετεροθαλή αδερφό της Κίμωνα, αφού σύμφωνα με το Αττικό δίκαιο ο γάμος μεταξύ αδελφών επιτρεπόταν μόνο στην περίπτωση που δεν ήταν «ομομήτριοι». Όπως ελεύθερα επέλεξαν τους συζύγους τους και οι τρείς κόρες του τυραννομάχου Καλλία. Εδώ φαίνεται καθαρά το πόσο χαλαρός ήταν ο νόμος ως προς την επιλογή του συζύγου από τον κηδεμόνα της κόρης.

Μιας και αναφέρθηκες στα πολιτικά δικαιώματα των γυναικών, τελικά πόσοι ήταν αυτοί που είχαν την ιδιότητα του πολίτη στην αρχαία Αθήνα.

Στην αρχαία Αθήνα αυτοί που είχαν την ιδιότητα του πολίτη ήταν τουλάχιστον 30.000 χιλιάδες και ήταν σταθερός ο αριθμός, από αυτούς τα δύο τρίτα ήταν Θήτες που κατοικούσαν στην ύπαιθρο, οι οποίοι παίρνανε μέρος  και στα τρία μόρια της πολιτείας τα οποία είναι:

α. Το Νομοθετικό 

β. Το Δικαστικό

γ. Και το Εκτελεστικό μόριο της πολιτείας.

Να επισημάνω εδώ ότι ο ίδιος πολίτης ήταν πάντοτε ισόβιος νομοθέτης. Ανά πάσα στιγμή μπορούσε να προτείνει νόμο, να κληρωθεί δικαστής χωρίς να είναι επαγγελματίας και αυτό είναι το βασικό χαρακτηριστικό της Δημοκρατίας, δεν υπάρχει επαγγελματισμός στην εξουσία.

Σήμερα βέβαια δεν συμβαίνει το ίδιο.

Σήμερα υπάρχουν επαγγελματίες βουλευτές, επαγγελματίες δικαστές και επαγγελματίες στην εκτελεστική εξουσία, άλλα και τα μόρια της πολιτείας στις αστικές «δημοκρατίες» μπερδεύονται μεταξύ τους, παραδείγματος χάρη το νομοθετικό με το εκτελεστικό ή το δικαστικό, όπου ο βουλευτής μπορεί να εμπλέκεται και στην εκτελεστική ή την νομοθετική εξουσία, πράγμα το οποίο απαγορευόταν στην αρχαία Ελλάδα.

0 Σχόλιο

Αφήστε ένα σχόλιο