Μια συνέντευξη με τον αγωγό του ελληνικού πολιτισμού,  τη Δημοκρατία –  Μέρος 14ο

« Η γυναίκα στην αρχαίο κόσμο & ο ιδιαίτερος ρόλος της στην αρχαία Σπάρτη»

του Γιώργος Αναγνωστόπουλου

Μετά την τόσο ενδιαφέρουσα αναφορά σου γύρω από τη Δύση και το Βυζάντιο θα ήθελα να ξαναγυρίσουμε στην αρχαιότητα και ειδικότερα στο τι γίνεται με τις γυναίκες στον αρχαίο κόσμο;

Εδώ θα πρέπει να προσέξουμε πως ήδη από τη γέννηση του κόσμου οι Έλληνες χρησιμοποιούν στη μυθολογία τους έξι θεούς και έξι θεές ώστε ν’ αναδείξουν τη φιλοσοφική τους στάση απέναντι στη θηλυκή και αρσενική πλευρά του κόσμου. Κάτι το οποίο βλέπουμε και στο μεγάλο έπος της Ινδικής Μαχαβαράτα. Στο συγκεκριμένο έργο εξιστορείται ένας γενικευμένος πόλεμος όπου λαμβάνουν μέρος όχι μόνο οι άνθρωποι, αλλά Θεοί και Θεές εναντίων των τιτάνων.

Στη δε Οδύσσεια αξίζει επιγραμματικά ν’ αναφέρουμε πως ο Οδυσσέας μετά τη μνηστηροφονία και το ξανασμίξιμο του με την Πηνελόπη καθορίζει τους αμοιβαίους ρόλους των δύο συζύγων:

«τώρα που εσμίξαμε ξανά στην ποθητή μας κλίνη, θέλω το σπιτικό μου βιος εσύ να διαφεντεύεις μα για τα γιδοπρόβατα, που οι δολεροί μνηστήρες μου καταλύσαν κι’ έσφαξαν είναι δική μου η έγνοια.»

Η Πηνελόπη πριν την επιστροφή του Οδυσσέα καθυστερεί τους μνηστήρες για να κερδίσει χρόνο – μία πράξη καθαρά πολιτική – ώστε να ενηλικιωθεί ο γιος της ο Τηλέμαχος, ο οποίος και την υπακούει.

Παρόλα αυτά εκ πρώτης όψεως και κατερχόμενοι προς την κλασική περίοδο διαπιστώνουμε πως στην κοσμική εξουσία τα δύο φύλα ήταν άνισα. Οι γυναίκες δε μετείχαν στην πολιτική ζωή. Αν και στην Πνύκα οι άντρες δεν ψήφιζαν ως μεμονωμένα άτομα, αλλά ως εκπρόσωποι του οίκου τους. Κάτι το οποίο αξίζει ιδιαίτερης ανάλυσης, την οποία και θα κάνουμε σε μετέπειτα συζητήσεις μας.

Ωστόσο, οι γυναίκες συμμετείχαν σχεδόν μέχρι την αυγή της ιστορίας στην άσκηση της πολιτικής εξουσίας. Στη Μινωική Κρήτη για παράδειγμα επικράτησε η λατρεία της θηλυκής Θεότητας, η οποία συνδέθηκε με τη γονιμότητα της γης. Ενώ σε τοιχογραφίες είναι ενδεικτικός ο ρουχισμός, αλλά και ο καλλωπισμός  των γυναικών, ο οποίος αποκάλυπτε το κάλλος του γυναικείου σώματος. Αντίστοιχα στις Μυκήνες βλέπουμε ν’ άρχει η Κλυταιμνήστρα, όπως και η Αρήτη, η βασίλισσα των Φαιάκων. Η Αρήτη παρόλο  που γνέθει στο πλάι του βασιλιά Αλκινόου, προτρέπει με τα χαρίσματά της τον Οδυσσέα να προσπέσει στα δικά της γόνατα ως ικέτης αν θέλει να εξασφαλίσει το ταξίδι της επιστροφής του.

«Στα γόνατά σου πέφτω αρχόντισσα! Θεός, θνητός -τι να’ σαι;»
 (Οδύσσεια ραψ.ζ).

Από την άλλη μεριά όμως ξέρουμε ότι η γυναίκα της κλασικής περιόδου είχε πλήρες δικαίωμα στον έρωτα σε αντίθεση με τον χριστιανισμό ή τον μουσουλμανισμό και το παιδί, τόσο της Αθηναίας όσο και της Σπαρτιάτισσας, ήταν πάντα Αθηναίος ή Σπαρτιάτης Πολίτης.

Πολύ σωστά. Μάλιστα η γύμνια των κοριτσιών στη αρχαία Σπάρτη δεν είχε τίποτα το αισχρό! Τα κορίτσια συνήθιζαν τη γύμνια τους. Παρακολουθούσαν ημίγυμνες τις πομπές και έπαιρναν μέρος σε αυτές χορεύοντας και τραγουδώντας, ενώ οι νέοι ήταν παρόντες. Ο Ξενοφώντας μας πληροφορεί, ότι οι υπόλοιποι Έλληνες και δη οι Αθηναίοι ονόμαζαν τις Λάκαινες «φαινομηρίδες» επειδή όταν γυμναζόντουσαν φορούσαν έναν κοντό και σχιστό στα πλάγια χιτώνα με αποτέλεσμα να φαίνονται οι μηροί τους. Παρόλα αυτά οι γυναίκες εξακολουθούσαν να έχουν αιδημοσύνη και απουσίαζε η πρόκληση από μέρους τους.

Η Claude Mosse, καθηγήτρια της αρχαίας ελληνικής ιστορίας στο Πανεπιστήμιο του Παρισιού, στο έργο της «Η γυναίκα στην αρχαία Ελλάδα» υποστηρίζει πως αυτή η γυμνότητα δεν είχε τίποτε το ενοχλητικό γιατί επρόκειτο για την αθλητική γυμνότητα. Ο δε  Πλούταρχος μαρτυρεί πως: «Η γύμνωση των παρθένων δεν είχε τίποτε το αισχρό, διότι υπήρχε ντροπή, αλλά έλειπε η ακολασία» αν και, όπως παρατηρεί πιο κάτω, ήταν επίσης «αυτά παρορμητικά προς γάμον».

Οι κοινωνία της Σπάρτης επίσης φρόντιζε για τη δημόσια μόρφωση των κοριτσιών, σε αντίθεση με την Αθήνα όπου η μόρφωση των κοριτσιών ανήκε στην ιδιωτική σφαίρα. Ενώ παράλληλα φρόντιζε για τη σωματική ευεξία και ρωμαλεότητα τους με τη συμμετοχή τους σε διάφορα αγωνίσματα όπως  το τρέξιμο, η πάλη, το ακόντιο κλπ., ώστε ν’ αντέχουν ανώδυνα τις γέννες ή τις δύσκολες εργασίες, λόγω των ευθυνών που αναγκάζονταν ν’ αναλάβουν όταν οι άντρες πήγαιναν στις εκστρατείες και τις άφηναν πίσω να παίρνουν αυτές αποφάσεις διαχειριζόμενες τα του οίκου τους. Γι’ αυτό τόσο στη Σπάρτη όσο και σε άλλες περιοχές του Ελλαδικού χώρου, όπως στην Κρήτη, η γυναίκα ετιμάτο με τ’ όνομα Δέσποινα, δηλαδή κυρίαρχη του οίκου. Οι δε σπαρτιάτισσες έφτασαν κατά τον τέταρτο αιώνα να κατέχουν – ως κάτοχοι της πατρικής κληρονομιάς, της προίκας ή της συζυγικής κληρονομιάς – τα δύο πέμπτα σχεδόν από τα κτήματα όλης της χώρας τους, τα οποία και διαχειρίζονταν στα πλαίσια της πόλεως, χωρίς να έχουν δικαίωμα να τα πουλήσουν, σε αντίθεση με τις αθηναίες, οι οποίες δεν είχαν το δικαίωμα διαχείρισης της πατρικής προίκας. Πολλοί αρχαίοι φιλόσοφοι θίγουν αυτό το ζήτημα διότι θα μπορούσε κανείς να κατακρίνει το πολίτευμα της Σπάρτης για την ανισότητα στην ιδιοκτησία.

Είναι αξιοσημείωτο επίσης το γεγονός ως προς τον τρόπο με τον οποίο οι γυναίκες παντρεύονταν στη αρχαία Σπάρτη, ο οποίος γινόταν με τη μέθοδο της αρπαγής. Ο γαμπρός παραλάμβανε τη νύφη κρυφά, της ξύριζε το κεφάλι, την έντυνε με αντρικά ρούχα και την έβαζε να κοιμηθεί σε μια στοίβα με καλάμια στα σκοτεινά. Μετά ο άντρας, εφόσον είχε παρευρεθεί και δειπνήσει στα συσσίτια, έκανε την εμφάνισή του νηφάλιος, της έλυνε την ζώνη και την πήγαινε αγκαλιά στο κρεβάτι. Αφού έμενε για λίγο μαζί της έφευγε ξανά στον καταυλισμό (στρατώνα) με τους υπόλοιπους νέους και πήγαινε να κοιμηθεί χωρίς να γίνει αντιληπτός. Η γυναίκα από την άλλη, τεχναζόταν διάφορα ώστε διευκολύνοντας την κατάσταση να μην το παίρνουν είδηση οι άλλοι. Όλα αυτά γινόταν για λίγο καιρό ώστε η έλξη στο ζευγάρι να είναι μεγαλύτερη. Παρόλα αυτά τύχαινε και κάποιοι ν’ αποκτήσουν παιδιά πριν συνευρεθούν με τις γυναίκες τους με το φως της μέρας.

Για ποιο λόγο δίδονταν τόση έμφαση σ’ αυτή την τελετουργική διαδικασία, η οποία όπως φαίνεται πέρασε ως παράδοση στη σπαρτιατική κοινωνία.

Αυτός ο τρόπος συνεύρεσης όπως μας λέει ο Πλούταρχος αποτελούσε μία άσκηση εγκράτειας, άλλα ταυτόχρονα, όπως είπαμε, δυνάμωνε τον πόθο ανάμεσα στα ζευγάρια. Επίσης από τις πηγές που μας δίνει ο Ξενοφών στο έργο του «Λακεδαιμονίων πολιτεία» φαίνεται πως ο νομοθέτης της Σπάρτης, Λυκούργος, επειδή πίστευε ότι τα παιδιά δεν ανήκουν στους γονείς, αλλά σε όλη την πόλη, συγχωρούσε στο γέρο σύζυγο μίας νέας γυναίκας, εφόσον του άρεσε και εκτιμούσε κάποιον νέο, να τον φέρει στη γυναίκα του για να γονιμοποιήσει με το σπέρμα του υγιή και ωραία παιδιά. Το ίδιο ίσχυε και σ’ ένα νέο άντρα, αν του άρεσε κάποια παντρεμένη γυναίκα. Μπορούσε να ζητήσει από τον άντρα της  να έρθει σε ερωτική επαφή ώστε να γονιμοποιήσει μαζί της.

Ο φιλόσοφος και διευθυντής του Ινστιτούτου Φιλοσοφικών Ερευνών της Πάτρας Απόστολος Πιερρής στη μελέτη του «Πνοές από τις Λακεδαιμόνιες Γυμνοπαιδιές» και άλλες έρευνες στον ιστότοπο υπό την κατηγορία «Δωρικές Μελέτες» συμπυκνώνοντας, τονίζει πως ήδη από τον 7ο αιώνα η αρχαία Σπάρτη είχε αφιερωθεί στην ανάδειξη του απόλυτου κάλους. Οι Γυμνοπαιδιές θ’ αποτελέσουν το σύμβολο του Σπαρτιατικού έαρος (άνοιξης).  Από τον 7ο αιώνα π.Χ. αναδύεται η ορατή Μορφή του Απόλυτου στα ορειχάλκινα ειδώλια (πολεμικοί Απόλλωνες) και μεγαλύνεται στην αρχή της μνημειακής πλαστικής (Κούρος της Φιγαλείας). Γι’ αυτό και η Σπαρτιατική οικογένεια δεν έχει μόνο αυστηρά τεκνογονικό, αλλά και ευγονικό σκοπό. Αυτό επιτρέπει δομές ευρύτερες από την συνήθη γαμήλια κανονικότητα. Μια γυναίκα καλλίπαιδη ή σε κατάσταση φυσικής ετοιμότητας για βέλτιστη τεκνογονία μπορούσε να συνέλθει με άνδρα άζευκτο προς αυτήν με σκοπό τον ευκλεή τόκο. Από το άλλο μέρος η σφοδρή γενετήσια επιθυμία μείξης στη γυναίκα με ίνδαλμα νεαρώδους ανδρότητας λειτουργεί ευεργετικά στον συλλαμβανόμενο γόνο. Και στην Σπάρτη επιχωρίαζαν φανερά και επαινούμενα αυτές οι ιδιαιτερότητες.

Μετά τα παραπάνω μου έρχεται στο μυαλό να σε ρωτήσω για το ποια ήταν η σημασία της μοιχείας από την αρχαϊκή περίοδο και εντεύθεν;

Οι πανάρχαιοι κάτοικοι των ελληνικών περιοχών αγνοούσαν το ίδιο όσο και οι Σπαρτιάτες την αίσθηση και σημασία της μοιχείας. Αντίθετα πολλοί λαοί γνώριζαν πολύ καλά το έθιμο της ερωτικής φιλοξενίας. Το έθιμο υποχρέωνε τον άντρα να παραχωρήσει στο φιλοξενούμενο τη γυναίκα του ή μία από τις γυναίκες του ή μία από τις θυγατέρες του για να πλαγιάσει μαζί της. Το έθιμο αυτό το συναντάμε σε πλήθος απολίτιστων λαών της Βόρειας Ευρώπης ως τον δέκατο έκτο αιώνα, αλλά και στους ιθαγενείς της Ταϊτής ως το δέκατο όγδοο αιώνα – Ο Ντιντερό στο έργο του Άγριοι και Πολιτισμένοι μας αναφέρει αυτές τις εμπειρίες του από τους ιθαγενείς της Ταϊτής.

Το δε έθιμο της Ιεράς Πορνείας τελούνταν τόσο στους Βαβυλώνιους όσο και στην Εγγύς Ανατολή και σε μέρη της λεκάνης της Μεσογείου, όπως τη Λυδία, τη Συρία, την Κύπρο, την Αρμενία, τη Φοινίκη και τις υπερπόντιες αποικίες τους για παράδειγμα την Καρχηδόνα και αλλού. Ο Ηρόδοτος περιγράφει την ιερή πορνεία των γυναικών της Βαβυλώνας, οι οποίες μία φορά στη ζωή τους έπρεπε να δοθούν στους ξένους στο ναό της θεάς Του έρωτα Ιστάρ/Αφροδίτης. Ένα στάδιο που έπρεπε να περάσει στη ζωή του κάθε κορίτσι, πριν παντρευτεί, το οποίο και χαρακτηρίζει ως το πιο αισχρό.

«Ο δε δη αίσχιστος των νόμων εστί τοίσι Βαβυλωνίοισι όδε. Δει πάσαν γυναίκα επιχωρίην ιζομένην ες ιρόν Αφροδίτης άπαξ εν τη ζόη μιχθήναι ανδρί ξείνω».

Για να ξαναγυρίσουμε όμως στη Σπάρτη, μιας και εκεί οι υπάρχουσες δομές διαμόρφωσαν ένα σύστημα συρικνομένης Δημοκρατίας, ο Πλούταρχος μας διασώζει τη συνομιλία  κάποιου σπαρτιάτη Γεράδα, από τους πολύ παλιούς, μ’ ένα ξένο, που όταν έφτασε στην πόλη της Σπάρτης τον ρώτησε πως τιμωρούνται στην πατρίδα του οι μοιχοί.

  • Ξένε κανείς δε γίνεται μοιχός στη χώρα μας.
  • Αλλά αν γίνει; Επέμεινε ο ξένος.
  • Πληρώνει, του είπε ο Γεράδας, για αποζημίωση ένα μεγάλο ταύρο που σκύβει το κεφάλι του από τον Ταΰγετο και πίνει (νερό) στον Ευρώτα.
  • Τότε ο ξένος τον ρώτησε έκπληκτος: Και πως γίνεται τόσο μεγάλο βόδι;
  • Ο Γεράδας γέλασε και είπε: Και πως θα μπορούσε να γίνει κάποιος μοιχός στη Σπάρτη;

Κλείνοντας όμως θα ήθελα να τονίσω πως οι γυναίκες μετά από μία σκοτεινή περίοδο της ιστορίας, κυρίως στο μεσαίωνα, όπου κάηκαν στην πυρά ως μάγισσες πάνω από 200.000 γυναίκες εξαιτίας της επιλογής τους να έχουν εξωγαμιαίες σχέσεις, μόνο στον 20ο αιώνα ουσιαστικά πήραν πολιτικά δικαιώματα, το 1918 και λίγο πιο πριν στη Φιλανδία, κακώς βέβαια και πολύ αργά. Ωστόσο, οι γυναίκες στις προ μονοθεϊστικές κοινωνίες απολάμβαναν τη ζωή, ενώ δεν αναφέρεται πουθενά οι άντρες ή οι κοινωνίες εν γένει να βιαιοπραγούν σε βάρος των γυναικών.

0 Σχόλιο

Αφήστε ένα σχόλιο