Μια συνέντευξη με τον αγωγό του ελληνικού πολιτισμού, τη Δημοκρατία – Μέρος 10ο

«Οι ρίζες του σύγχρονου κοινοβουλευτισμού»

του Γιώργου Αναγνωστόπουλου

– Θα μπορούσε κανείς να υποθέσει σύμφωνα, με όσα έχουν ειπωθεί  προηγούμενα, πως το σύγχρονο πολίτευμα είναι ρωμαϊκής προέλευσης;

Θα έλεγα ευκρινέστερα πως σαν αρχή του σύγχρονου πολιτεύματος θεωρείται η Μάγκνα Κάρτα (Magna Carta Libertatum = Μεγάλη Χάρτα Ελευθεριών) των Εγγλέζων, η οποία ξεκίνησε το 1215 στις 15 Ιουνίου.

Για να πάρουμε όμως τα πράγματα από την αρχή θα πρέπει να ξεκινήσουμε από τις αρχές του 13ου αιώνα, όπου η Αγγλία εισέρχεται σε μία κατάσταση αναρχίας. Μία κρίση η οποία  ξεκινάει κυρίως την περίοδο όπου ο Ιωάννης ο Ακτήμων ανεβαίνει στο θρόνο. Ο νέος ηγεμόνας περιφρονεί τους υπηκόους του, ενώ παράλληλα χάνει μεγάλο τμήμα τον εδαφών του, τα οποία καταλαμβάνει ο Γάλλος βασιλιάς Φίλιππος Β΄. Έτσι, το 1214 αναγνωρίζει την υποτέλεια του στο πάπα, επιβάλλοντας βαριά φορολογία στους Άγγλους. Το 1215 χωροδεσπότες και αστοί του Λονδίνου, καθώς και επίσκοποι ξεσηκώνονται, επιβάλλοντας στο Βασιλιά να υπογράψει ένα κείμενο, τη γνωστή «Μάγκνα Κάρτα» προς όφελος των ευγενών των αστών και της εκκλησίας. Από τις διατάξεις της M.K., στην οποία έχει τις ρίζες του το αγγλικό σύνταγμα, οι πιο σημαντικές για τις μετέπειτα πολιτικές και κοινωνικές εξελίξεις ήταν: η υποχρέωση του βασιλιά να μην απαιτεί φόρους, ο σεβασμός της προσωπικής ελευθερίας με βάση τους νόμους της χώρας, η αναγνώριση των εξουσιών του Μεγάλου Συμβουλίου κλπ. Παρόλα αυτά, τα ευεργετήματα της M.K., δεν επεκτάθηκαν τα επόμενα χρόνια στο βαθμό που έπρεπε στον απλό λαό. Αρκεί να θυμηθούμε το μέγεθος των εγκλημάτων της ιεράς εξέτασης. Επρόκειτο, λοιπόν, για μια αργή και δύσκολη κατάκτηση. Για πρώτη φορά όμως θεσμοθετείται στη μεσαιωνική Ευρώπη ο έλεγχος του ηγεμόνα από τους υπηκόους του. Γεγονός που θα αποτελέσει τον πρόδρομο του σύγχρονου κοινοβουλίου.

Ωστόσο, οι άγγλοι ευγενείς ήταν σαφώς επηρεασμένοι και από τους Ρωμαίους οι οποίοι ασκούσαν την πολιτική τους με τη σύγκλητο, καθώς και με τον έλεγχο των πληβείων από τους πατρικίους.

– Είναι αλήθεια ότι η Ρώμη, ακόμα και κατά την περίοδο της ακμής της δεν εξέφραζε το δημοκρατικό πρόταγμα της κοινωνικής αυτοκυβέρνησης των πόλεων- κρατών;

Μάλλον επρόκειτο για ένα μεικτό πολίτευμα, όπου συνυπήρχαν μια επίφαση μοναρχίας που εκφραζόταν με τους δύο υπάτους, με δικαίωμα αρνησικυρίας του ενός στις αποφάσεις του άλλου, όπως συνέβαινε και στη Σπάρτη με την εκλογή των δύο βασιλέων, μια επίφαση δημοκρατίας με τις περιοδικές συνελεύσεις του λαού και μια πραγματική ολιγαρχία με τη Σύγκλητο της αριστοκρατίας. Αργότερα, στα χρόνια της αυτοκρατορίας, το δημοκρατικό στοιχείο, το οποίο εκπροσωπούσε ο θεσμός των συνελεύσεων του λαού, εξασθένησε και το ολιγαρχικό στοιχείο, το οποίο εκπροσωπούσε η Σύγκλητος, υποχώρησε μπροστά στην αναζωογονημένη μοναρχία.

– Η αρχαία ελληνική δημοκρατία συνιστά, λοιπόν, ένα μοναδικό φαινόμενο στον αρχαίο κόσμο.

Ακριβώς! Η Δημοκρατική δημόσια πολιτική ζωή στηριζόταν στη διαφάνεια και στον έλεγχο των πολιτικών, δίνοντας τη δυνατότητα σε όλους τους  πολίτες να συζητούν τα πάντα και να εκλέγουν ή να παύουν τους εκάστοτε κυβερνήτες. Σήμερα οι σύγχρονοι «εντολοδόχοι» συνιστούν κομματικές ομάδες, οι πολιτικές των οποίων δεν ελέγχονται από τις κοινωνίες, λειτουργώντας στο σκοτάδι της ατιμωρησίας.

– Αυτό είναι αλήθεια! Στην Ελλάδα για παράδειγμα το πολιτικό σύστημα αποδείχθηκε παντελώς ανίκανο για την αυτοκάθαρση του   παρά τις εκατοντάδες εξεταστικές επιτροπές Θεσμών και Διαφάνειας. Θα ήθελα όμως, επιστρέφοντας στο θέμα μας, να σε ρωτήσω για ποιο λόγω κατά το Μεσαίωνα δε συναντάμε δημοκρατικές κοινωνίες.

Στο Μεσαίωνα, από το 12ο αιώνα και αργότερα, ακόμα και οι κοινότητες, οι οποίες κατοχυρώνονται με χάρτες προνομίων, θα στηριχτούν σε μια ολιγαρχική βάση, όπου τον κύριο ρόλο διαδραματίζει η νέα τάξη των μεγαλεμπόρων και των χρηματιστών των νεοσύστατων πόλεων.

Ωστόσο, δύο αιώνες νωρίτερα δε θα πρέπει να μας διαφεύγει πως ο διαμελισμός της αυτοκρατορίας του Καρόλου του Μεγάλου στα βασίλεια της Γερμανίας, της Γαλλίας, της Λορένης, της Βουργουνδίας και της Ιταλίας θα οδηγήσει στην ενδυνάμωση και σταθεροποίηση του λεγόμενου φεουδαρχικού τρόπου κοινωνικής οργάνωσης.

Ο φεουδαρχικός τρόπος παραγωγής χαρακτηρίζεται από την ύπαρξη δύο βασικών κοινωνικών τάξεων, των φεουδαρχών και των δουλοπάροικων. Ο φεουδάρχης κατέχει τη γη, την οποία δουλεύουν οι ακτήμονες δουλοπάροικοι «αποζημιώνοντας» τον ιδιοκτήτη της με πληρωμή σε χρήμα, ή σε είδος. Ένα ιδιαίτερο χαρακτηριστικό του φεουδαρχικού συστήματος είναι ότι ο δουλοπάροικος (σε αντίθεση με το δούλο του παλαιότερα κυρίαρχου τρόπου παραγωγής) είναι ιδιοκτήτης των εργαλείων του (όχι όμως της γης) ενώ ο φεουδάρχης (σε αντίθεση με το δουλοκτήτη) δεν έχει απόλυτο δικαίωμα ζωής και θανάτου πάνω στους δουλοπάροικους. Στο σύνολό τους οι φεουδάρχες εντάσσονται σε ένα πολυσύνθετο ιεραρχικό σύστημα (σύστημα ευγενείας). Σε αυτό προσδιοριζόταν η θέση του καθενός, από τον ανώτατο άρχοντα μέχρι τον τελευταίο μικροφεουδάρχη. Στην πορεία της εξέλιξης του συστήματος το υψηλότερο αξίωμα της πυραμίδας της φεουδαρχικής κοινωνίας απέκτησε αιρετό χαρακτήρα, με την έννοια ότι προσφερόταν από τους μεγάλους φεουδάρχες (από τους φεουδάρχες-εκλέκτορες ή από το «συμβούλιο των ευγενών» κ.ά.).

– Πόσο επηρέασε το γεγονός πως η Γερμανική Αυτοκρατορία, με την ίδρυση της Αγίας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, ισχυρίζεται πλέον  ότι αυτή είναι η συνέχεια της αυτοκρατορίας των Καισάρων;

Για να τα πάρουμε από την αρχή, η Αγία Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία συμπίπτει περίπου με την σημερινή Γερμανία και Βόρια Ιταλία. Οι Γερμανοί βασιλιάδες ήταν από τους πλουσιότερους ηγεμόνες της Ευρώπης. Η Τοπική διακυβέρνηση στη Γερμανία όμως συνδεόταν στενά με τις μεγάλες ιδιόκτητες εκτάσεις της εκκλησίας. Γεγονός που ανάγκαζε τους Γερμανούς ηγεμόνες να παρεμβαίνουν στα εκκλησιαστικά ζητήματα και κυρίως στο διορισμό επισκόπων. Αξιοσημείωτο είναι το γεγονός ότι ένα διάταγμα επιστράτευσης το 982 μας αποκαλύπτει ότι τα τρία τέταρτα των στρατευμάτων στο βασιλικό στρατό τα προσέφεραν οι εκκλησίες.

Με την στέψη του Όθων Α΄ της Σαξονίας (936-973) ιδρύεται η Αγία Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία – η Γερμανική Αυτοκρατορία ισχυριζόταν ότι αυτή είναι η συνέχεια της αυτοκρατορίας των Καισάρων. Το να αποδέχονται πλέον άλλα κράτη, όπως η Γαλλία και η Αγγλία, το Ρωμαϊκό Δίκαιο, εγκυμονούσε τον κίνδυνο της πολιτικής τους εξάρτισης απέναντι στους Γερμανούς ηγεμόνες. Επαναφέροντας, λοιπόν, τον Αυτοκρατορικό τίτλο και το Ρωμαϊκό Δίκαιο κατάφερε να καταστείλει τις στάσεις των Γερμανών δουκών με την υποστηρίξει των ηγουμένων των βασιλικών μοναστηριών και των διορισμένων επισκόπων του.

– Ωστόσο, αυτή η παρεμβατική πολιτική του Αυτοκράτορα στα εκκλησιαστικά ζητήματα δεν οδήγησε στην ρήξη της συμβίωσης μεταξύ της εκκλησίας και του κράτους;

Η «Έριδα περί περιβολής» στα μέσα του 11ου αιώνα σηματοδοτεί την έναρξη αυτής της ρήξης, η οποία αφορούσε την τελετουργία περιβολής των επισκόπων από το βασιλιά. Οι Γερμανοί αυτοκράτορες θεωρούσαν τους εαυτούς τους χειροτονημένους κληρικούς. Ο βασιλιάς μπορούσε να προβάλει βέτο στην επιλογή ενός επισκόπου και να αρνηθεί να τον «περιβάλει».

Γεγονός είναι ότι το έναυσμα για τη μεταρρύθμιση  προήλθε από τις μονές και όχι από την παποσύνη. Το μοναστήρι του Κλουνύ, το οποίο ίδρυσε ο δούκας της Ακουιτανίας στη Βουργουνδία το 910 μ.Χ., το έθεσε υπό την επίβλεψη του πάπα, παρέχοντας εγγυήσεις για την αυτονομία της μονής και την ανεξαρτησία της από την κοσμική εξουσία.

Πίσω από αυτή την σύγκρουση μεταξύ της παπικής και κοσμικής εξουσίας και των σύμμαχων της κάθε πλευράς, τους δούκες, τους επισκόπους, και τις πόλεις, τόσο στη Γερμανία όσο και στην Ιταλία, διακυβεύονταν τα συμφέροντα των κυρίαρχων κοινωνικών τάξεων που μονοπωλούσαν σε πλούτο και εξουσία. Αυτή η σύγκρουση, η οποία κράτησε πάνω από δύο αιώνες αποδυνάμωσε την Γερμανική Αυτοκρατορία και ενίσχυσε την παπική εξουσία. Στην αποδυνάμωση αυτή συνέβαλαν και άλλοι παράγοντες, όπως η ανεξάρτητη πολιτική των Λομβαρδικών πόλεων, αλλά και οι απελευθερωτικές τάσεις των γερμανικών δουκάτων.

Κατά τον 12ο και 13ο αιώνα αναδύονται δύο νέα μοναρχικά κράτη: της Γαλλίας των Καπετιδών και της Αγγλίας των Πλανταενετών.  Ωστόσο, από τον 11ο αιώνα η δυναστεία Καπετίδων καταφέρνει να επιβάλλει την κληρονομική διαδοχή του στέμματος. Στην Γαλλία ο Φίλιππος Β΄ θα καταφέρει να επεκτείνει την εδαφική του κυριαρχία και την βασιλική εξουσία σε βάρος των μεγάλων φεουδαρχών, στηριζόμενος στην βοήθεια της αστικής τάξης των πόλεων. Ο Φίλιππος Β ευνόησε το κίνημα αποδέσμευσης των πόλεων και σε αντάλλαγμα δεχόταν χρήματα και στρατιώτες. Ενίσχυσε την Βασιλική δικαιοσύνη έναντι της χωροδεσποτικής και διεύρυνε το φάσμα της φορολόγησης εισπράττοντας περισσότερους φόρους. Έτσι, η βασιλική εξουσία μέχρι τα τέλη του 13ου αιώνα ενισχύθηκε οικονομικά, πολιτικά και στρατιωτικά με αποτέλεσμα να εξελιχθεί σε πρώτη δύναμη στην Ευρώπη.

– Όμως με την μεγάλη χάρτα ελευθεριών του 1215, όπως είχες πει, καθορίστηκαν με ακρίβεια τα θεωρητικά όρια της βασιλικής αυθαιρεσίας.

Ναι. Παρόλα αυτά οι ακόλουθες πολιτικές εξελίξεις, με τον σχηματισμό των νεότερων κρατών, ενίσχυσαν τις απόλυτες και συγκεντρωτικές ελέω Θεού μοναρχίες, στις οποίες η δημοκρατία δεν εφαρμόστηκε.

Ουσιαστικά ο κοινοβουλευτισμός που δημιούργησαν οι αγγλοσάξονες το 1215 ήταν περιορισμένη Μοναρχία, στην οποία δεν συμμετείχαν όλοι οι πολίτες. Η ψηφοφορία δεν ήταν γενική για όλους, αλλά στηρίζονταν στο αν είχε κανείς περιουσία ή πόση περιουσία είχε και σιγά σιγά άρχισε να επεκτείνεται η ψήφος σε όλο τον κόσμο και στις γυναίκες από το 1918 και μετά.

Έτσι, λοιπόν, βλέπουμε σήμερα πολλά στοιχεία του Βασιλιά να έχουνε δοθεί στους αρχηγούς των κομμάτων, στον Πρωθυπουργό ή τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας, ανάλογα με το πολίτευμα. Ο αρχηγός του κόμματος για παράδειγμα μπορεί να διώξει οποιονδήποτε θέλει μέσα από το κόμμα ή να διαγράψει βουλευτές «αντάρτες». Όλα αυτά δηλαδή τα οποία έκανε πρώτα ο ελέω Θεού βασιλιάς.

 

0 Σχόλιο

Αφήστε ένα σχόλιο