H αναντιστοιχία της σοφιστικής με την διαλεκτική στο σήμερα μέσα από την σκέψη του Πλάτωνα

Το μέλλον είναι αιχμάλωτο του παρελθόντος, είναι θα λέγαμε η ωχρή ανταύγεια ή η σκιά που προσπαθούμε να φωτίσουμε αναζητώντας πολλές φορές την συχνά άβολη, αλλά πάντοτε λυτρωτική αλήθεια, ξαναθέτοντας παλιά ερωτήματα μέσα από την χρήση της διαλεκτικής. Μία τέτοια περίπτωση είναι ίσως ο Πλάτωνας μέσα στην πορεία της σκέψης και του στοχασμού.

Ο Πλάτωνας έγραψε τριάντα έξι διαλόγους εκ των οποίων οι 32 είναι δικοί του και 4 πλαστοί. Οι οποίοι απ’ ότι φαίνεται θα πρέπει να είναι γραμμένοι από κάποιους μαθητές του (Ίππαρχος, Αλκιβιάδης ο Β κ.α.). Γιατί όχι μόνο δεν χρησιμοποίει τα ρήματα και τις λέξεις όπως τα χρησιμοποιεί σε όλους τους άλλους διαλόγους του, αλλά και το περιεχόμενό τους δεν είναι σύμφωνο με την πλατωνική φιλοσοφία.

Δύο μεγάλα του έργα η Πολιτεία και οι Νόμοι, αποτελούμενα από 10 τόμους το καθένα, το πρώτο το γράφει στα μισά της ζωής του γύρω στα 40 και το άλλο στο τέλος της ζωής του γύρω στα 80.

Το προτελευταίο του έργο είναι ο Ατλαντικός (δηλαδή ο Κριτίας ο οποίος αποτελεί συνέχεια του Τίμαιου) και το σημαντικότερο μετά από αυτά τα έργα του είναι ο Φαίδωνας (ο περί ψυχής διάλογος) ο Τίμαιος (υποθέσεις γύρω από την δημιουργία του κόσμου) ο Φαίδρος (για τον έρωτα και το κάλος), ο Γοργίας (περί ρητορικής), ο Μένων (για το κατά πόσο η αρετή είναι διδακτή), ο Λύσις (περί φιλίας) κ.α. Σε ένα διάλογο στο Λύσι μας λέει ότι δύο φίλοι είναι φίλοι μετ’ αρετή, όταν δηλαδή έχουν κοινό τόπο.

Σε πολλούς διαλόγους του το ένα πρόσωπο σχεδόν πάντα είναι ο Σωκράτης και το άλλο είναι ο κύριος συνομιλητής « ο Φαίδων, ο Φαίδρος, ο Τίμαιος, ο Παρμενίδης κ.α.» και δίπλα μία υποσημείωση που είναι περί (περί ηδονής, περί ψυχής, περί πολιτικής) ένας τρόπος δηλαδή επεξήγησης του θέματος.

Έγραψε 13 επιστολές. Στην εβδόμη επιστολή του ο Πλάτωνας αναφέρει αυτά που συνέβησαν στην Κάτω Ιταλία, είναι αυτοβιογραφική και η μόνη που λέγεται ότι είναι δική του. Εκεί μας λέει ότι “για το αγαθό δεν έγραψα ποτέ γιατί δεν φτάνουν οι λέξεις για να γράψει κανείς για το αγαθό”.

Γιατί όμως ο Πλάτωνας χρησιμοποιούσε την διαλεκτική έχοντας απέναντι του τους σοφιστές όπως τον Πρωταγόρα, τον Γοργία και άλλους;

Ας έρθουμε λοιπόν στους διαλόγους του:

Η λέξη διαλεκτική προέρχεται από την ελληνική λέξη διαλέγομαι, που σημαίνει διεξάγω συζήτηση. Στην αρχαιότητα με τη διαλεκτική εννοούσαμε την τέχνη να φτάνει κανείς στην αλήθεια μέσω της σύγκρουσης αντιθέτων απόψεων. Θα σας αναφέρω όμως ένα παράδειγμα (λίγο παραλλαγμένο και προσαρμοσμένο στα σημερινά δεδομένα) το οποίο αναφέρει και ο Σωκράτης στον Κρατύλο, για την κατασκευή τεχνουργημάτων (της σαϊτας) στην προσπάθειά του να αποδώσει τον τρόπο κατασκευής ενός αντικειμένου, όπως το απαιτεί η φύσις του κάθε πράγματος. Στο συγκεκριμένο έργο του Πλάτωνα ο Σωκράτης επιχειρεί μία προσπάθεια αντιστοίχησης των ονομάτων και των συλλαβών τα οποία πρέπει να αποτυπώνει ο νομοθέτης όπως και ο τεχνίτης στο έργο του.

Ας προσπαθήσουμε όμως να πλησιάσουμε την σκέψη του κάνοντας μία αναγωγή στο σήμερα.

Έστω ότι θέλουμε να κατασκευάσουμε ένα μικρό αεροπλάνο. Ο ιδιοκτήτης λοιπόν του χώρου φωνάζει τρεις τεχνίτες και τους ρωτάει πως θα το φτιάξουν προκειμένου να προσεγγίσουν την καλύτερη μορφή αυτού του αντικειμένου, που δεν είναι άλλη από το αεροπλάνο;

Οι δύο βάζουνε κάτω τα δεδομένα (αν δεν βάλεις τα δεδομένα δεν μπορείς να κάνεις διάλογο). Τα δεδομένα είναι ότι κάθε ένα φτερό θα πρέπει να βρίσκεται σε αναλογία με το άλλο, συγκλίνοντας μεταξύ τους σε σχήμα V για να είναι σωστή η επιτέλεση της λειτουργίας του, η οποία πάντα εξαρτάται από την οργάνω­ση. Παίρνουν λοιπόν το υλικό τους και όλη την ώρα το συναρμολογούν, υπα­κούοντας σε έναν προκαθορισμένο σκοπό που καθορίζει τη δομή, το σχήμα, θα λέγαμε, που θα πρέπει να έχει το δημιούργημα.

Αυτοί οι δύο λοιπόν δουλεύουνε με μέθοδο, με διαλεκτική. Ο τρίτος που τους ακούει τους λέει χωρίς να πολυσκεφτεί, ότι ένας είναι ο τρόπος κατασκευής του αεροπλάνου, θα πρέπει να είναι βαμμένο με χρώμα έντονο κόκκινο σε σχήμα Α, διότι στην Περσία ένας διάσημος τεχνίτης χρησιμοποιεί το κόκκινο και είναι της μόδας τα αεροπλάνα να έχουν σχήμα Α. Αυτός ήτανε ο Σοφιστής, οι δύο κάνανε διαλεκτική συζήτηση, και ο σοφιστής παίρνει τη νόρμα, δηλαδή τη μόδα και το κέρδος. Αυτός ο άνθρωπος δεν δουλεύει για το άριστο του αντικειμένου, αλλά δουλεύει για να ικανοποιήσει τον πελάτη για ένα χρονικό διάστημα, όσο δηλαδή θα είναι της μόδας το συγκεκριμένο σχήμα του αεροπλάνου.

Ο σοφιστής λοιπόν δεν έχει κατεύθυνση, αλλά η γνώμη του είναι πρόσκαιρη και παροδική.

Σήμερα αν ανοίξετε την τηλεόραση θα καταλάβετε πως ζούμε στην εποχή της γνώμης, της εικασίας, δηλαδή εκπαιδευόμαστε όλοι να είμαστε λίγο πολύ σοφιστές, χωρίς να έχουμε κάνει μέσα μας εσωτερική διαλεκτική. Αυτό που θα λέγαμε στοχασμό ή σκέψη με τον εαυτό μας.

Να πούμε όμως ότι τον 5ο αιώνα π.Χ. η σοφιστική είχε καθιερωθεί ως η ανώτερη μορφή φιλοσοφικής, ρητορικής και πολιτικής σκέψης, ενώ σήμερα έχει καταστεί ένας χρησιμοθηρικός όρος, με σκοπό την εξαπάτηση όχι μόνο του συνομιλητή, αλλά και του κάθε αφελούς καταναλωτή με σκοπό το κέρδος.

0 Σχόλιο

Αφήστε ένα σχόλιο