Εβραϊκές Αναµνήσεις στις Γειτονιές της Αλεξανδρούπολης & το Ολοκαύτωµα

Άρθρο του Ηλία Τζιώρα, Υπ. Διδάκτορα Ψηφιοποίησης Πολιτιστικής Κληρονομιάς & Τοπικής Ιστορίας (Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου)

Το ψαροχώρι του Δεδέαγατς (δέντρο του καλόγερου στην οθωµανική γλώσσα) ήταν ένας µικρός οικισµός µε φυσικό λιµανάκι στη Θράκη ως να αποφασίσει ο Γερµανοεβραίος Βαρόνος Χιρς (Μaurice de Hirsch) να γίνει σιδηροδροµικός κόµβος διασύνδεσης των σηµαντικότερων πόλεων των Βαλκανίων στα τέλη του 19ου αιώνα. Τα τρένα έφτασαν και µετέφεραν ευρωπαϊκό αέρα στην (µετέπειτα) Αλεξανδρούπολη και στην υπόλοιπη Βόρεια Ελλάδα που είχε ακόµα άρωµα Ανατολής.

O Γερµανοεβραίος Βαρόνος Χιρς

Ο Σιδηρόδροµος και το Λιµάνι χάραξαν την ιστορία της Αλεξανδρούπολης και δηµιούργησαν µια πόλη νέα και κοσµοπολίτισσα µε διεθνείς τράπεζες, προξενεία και εµπορικούς ακολούθους ξένων χωρών. Ανάµεσα στους πληθυσµούς που µετακινήθηκαν στη νέα πόλη για εργασία και καλύτερο µέλλον ήταν και Εβραϊκής καταγωγής όπως φαίνεται στις απογραφές. Το 1889 ήταν 35 άτοµα ενώ το 1928 κατοικούσαν 181 συµπολίτες µας Εβραϊκής καταγωγής, όπως καταγράφει ο ιστορικός ερευνητής κύριος Θρασύβουλος Παπαστρατής.

1928, Διαφήμιση του εβραϊκής καταγωγής, Αλεξανδρουπολίτη εμπόρου Ιζάκ Μεσσουλάμ. (Πηγή: Γειτονιές & Αναμνήσεις Αλεξανδρούπολης)
20 Απριλίου 1939, οι Ιδρυτές της Ισραηλιτικής Κοινότητας Αλεξανδρούπολης στο Καταστατικό της όπως δημοσιεύτηκε στο ΦΕΚ. Η Κοινότητα φυσικά ήταν παλιότερη, αλλά τη δεκαετία του 1930 όλες οι Ισραηλιτικές κοινότητες της Ελλάδας απέκτησαν επίσημο κανονισμό λειτουργίας, που δημοσιεύτηκε στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως. (πηγή: Γειτονιές & Αναμνήσεις Αλεξανδρούπολης/μελέτη Θρασύβουλου Παπαστρατή)
25 Οκτωβρίου 1938, ταχυδρομικό δελτάριο με τη σφραγίδα του κ. Πέππο Ρεϊτάν. (Πηγή: Γειτονιές & Αναμνήσεις Αλεξανδρούπολης/Βίκυ Ρεϊτάν)

Στις αρχές της τραγικής δεκαετίας του 1940, οι Εβραίοι της Αλεξανδρούπολης ήταν περίπου 150. Μαζί µε τους οµοθρήσκους τους όλων των περιοχών της Θράκης και της Ανατολικής Μακεδονίας, συνελήφθησαν το βράδυ της 3ης Μαρτίου 1943 από τις Γερµανο-Βουλγαρικές Αρχές Κατοχής και στάλθηκαν στα ναζιστικά στρατόπεδα του θανάτου.

Μάρτιος 1943. Ξεκινάει η εκτόπιση των Εβραίων από το Διδυμότειχο (Πηγή: Εβραϊκό Μουσείο Ελλάδας)

Μας θυµίζει η κυρία Ράνια Πανταζίδου πως η εγγονή της Ιουλίας Δραγούµη, Άλεξ Ζάννου στο βιβλίο της «Ο Δεύτερος Παγκόσµιος Πόλεµος στην Ελλάδα. 1940-1944. Αναµνήσεις.» αναφέρει: «…στο σπίτι έχω µια νέα κοπέλα, την Ντορέττα, που έφερα µαζί µου από την Αλεξανδρούπολη λίγο πριν γεννηθεί ο Στέφανος για να µε βοηθάει µε τα παιδιά. Είναι Εβραία. Η οικογένειά της (πατέρα, µητέρα, αδελφό και 3 αδελφές) µπροστά στην εισβολή των Βουλγάρων στην Θράκη καταφεύγουν και αυτοί στην Αθήνα. Έχοντας υπ’ όψει την εγκληµατική µεταχείριση των Εβραίων από τους Γερµανούς στην υπόλοιπη Ευρώπη, πρέπει να φροντίσω για ψεύτικες ταυτότητες. Ευτυχώς στο Υπουργείον Εσωτερικών είναι ο ναύαρχος Γέροντας, παλιός φίλος του πατέρα µου, που µε ξέρει από µικρή. Του λέω µόνον ότι αυτή η οικογένεια έφυγε λόγω των Βουλγάρων και τους βγάζουµε ταυτότητες µε χριστιανικά ονόµατα. Θα σωθούν όλοι, εκτός από τον αδελφό: θα τον προδώσει κάποιος άτιµος που τον ήξερε από την Αλεξανδρούπολη. Θα τον φορτώσουν και αυτόν στα βαγόνια για µεταφορά ζώων, χωρίς παράθυρα, χωρίς θέση για να καθίσουν, όπου µόλις φθάνουν, οι Γερµανοί στοιβάζουν τους Εβραίους που πιάνουν για να τους στείλουν στα στρατόπεδα θανάτου. Είναι τέτοια η κατάσταση που ήδη στον επόµενο σταθµό έχουν πεθάνει οι µισοί από ασφυξία…».

Από τους Εβραίους της Αλεξανδρούπολης που στάλθηκαν στα στρατόπεδα θανάτου και κυρίως στην Τρεµπλίνκα µόνο 4 επέζησαν…

φύλλο μεταφοράς του Αλεξανδρουπολίτη Εβραϊκής καταγωγής Πιλότου Αρμάνδου Μέντα (γεν. 1/4/18). Μεταφέρθηκε από τα κρατητήρια της οδού Ακαδημίας 90 στην Αθήνα μαζί με τους Εβραίους της Κέρκυρας στο Άουσβιτς τον Ιούνιο 1944. Στις 26/11/44 τον πήγαν στο Στούτχοφ και κατόπιν στο Μπούχενβαλτ. Δεν επέζησε.

Ο ιστορικός ερευνητής κ. Θρασύβουλος Παπαστράτης αναφέρει: «Περίπου 400 Έλληνες Εβραίοι, εγκατέλειψαν την Ανατολική Μακεδονία και Θράκη. Φυσικά, αυτοί που έφυγαν ήταν εκείνοι που είχαν τη δυνατότητα της εγκατάστασης σε άλλο τόπο και της µακρόχρονης παραµονής εκεί και µάλιστα κρυπτόµενοι.»

Μία από τις οικογένειες που διέφυγαν να γλυτώσουν και κρύφτηκαν σε άλλο µέρος ήταν και η οικογένεια Πέππο Ρεϊτάν. Τον συγκλονιστικό αγώνα επιβίωσης τους µας διηγείται στην µαρτυρία της, η κόρη του κυρία Βίκυ Ρεϊτάν. Γεννήθηκε στη Βόρεια Εύβοια και στο χωριό Αχλάδι που ήταν η κρυψώνα τους:
«Όταν οι Γερµανοί µπήκανε στην Πολωνία τον Σεπτέµβριο του 1939 και άρχισαν να µαζεύουν τους Εβραίους, ο πατέρας µου είχε την προαίσθηση πως οι Ελληνοεβραίοι θα είχαν την ίδια µοίρα! Πήρε την οικογένεια του (τη σύζυγο Ρόζα και την κόρη Ραχήλ) και µε µεγάλες ταλαιπωρίες, κατέληξε στο νησί της Εύβοιας! Αυτό έγινε το 1942! Με χριστιανικά ονόµατα (Ανδρέας ο ίδιος, η σύζυγος Ρούλα και η κόρη Λίλη), τα οποία αποκτήσανε από τις Ελληνικές αρχές, κρύφτηκαν σε ένα χωριό της Βόρειας Εύβοιας, το Αχλάδι έως το 1945!

Εγώ η Βίκυ Ρεϊτάν γεννήθηκα τον Οκτώβριο του 1944 στο Αχλάδι στο χωριό που κρυβόταν η οικογένεια. Οι Άγγλοι µετά την απελευθέρωση, βοήθησαν την οικογένεια µου να επιστρέψουµε στην Αλεξανδρούπολη το 1945! Η Ισραηλίτικη κοινότητα της πόλης µας είχε εξοντωθεί ολοκληρωτικά. Οι περισσότεροι στο στρατόπεδο θανάτου Treblinka της Πολωνίας. Ο πατέρας µου έχασε στα χέρια των Γερµανών τη µητέρα του, τις 3 αδελφές του µε τις οικογένειες τους και το µικρότερο αδελφό του Νισίµ Ρεϊτάν. Ήταν απίστευτα µορφωµένος και πολύγλωσσος που σκοτώθηκε σε ανατίναξη τρένου. Είµαστε η ΜΟΝΗ οικογένεια που επέστρεψε.. 4 άτοµα! Αυτά τα λίγα που σας έγραψα, είναι µία µικρή περίληψη από τη µεγάλη τραγωδία της οικογένειας Ρεϊτάν.»

Στο Διδυµότειχο η τραγωδία ήταν ακόµα µεγαλύτερη. Στην ιστοσελίδα του Κεντρικού Ισραηλίτικου Συµβουλίου της Ελλάδας διαβάζουµε «..η εβραϊκή κοινότητα Διδυµοτείχου ήταν µια από τις αρχαιότερες Εβραϊκές κοινότητες της Ελλάδος και η µεγαλύτερη της Ελληνικής Θράκης. Σύµφωνα µε µια στατιστική του 1906, που δηµοσιεύτηκε στο Bulletin d’ Οrient, στο Διδυµότειχο, ζούσαν 1110 Εβραίοι.

Το 1911 ανεγείρεται νέο σχολικό κτίριο, στο οποίο το 1913 φοιτούν 255 µαθητές. Από το 1924 το σχολείο λειτουργεί ως κοινοτικό. Στη σχολή αυτή δίδαξαν, ο ελληνοµαθής Ιωσήφ Πέσσαχ, ο Ηλίας Μπαρτζιλάϊ (µετέπειτα Αρχιραββίνος Αθηνών), αλλά και οι Σαµουήλ Ναχόν και Ιωσήφ Ρεϊτάν.
Στις αρχές του 20ου αιώνα, η Ισραηλιτική Κοινότητα
Διδυµοτείχου, γνώρισε µέρες ακµής. Χαρακτηριστικό είναι ότι, όταν το 1913 επισκέφτηκε την πόλη ο τσάρος της Βουλγαρίας Φερδινάνδος διέµεινε στη µεγαλοπρεπή οικία του Ραφαήλ Μπεχάρ. Εκεί διέµεινε και ο βασιλεύς της Ελλάδος Αλέξανδρος, την 8η Ιουλίου 1920, µια µέρα πριν ο ελληνικός στρατός προελάσει στην Ανατολική Θράκη.

Οι Εβραίοι του Διδυµοτείχου ήταν ιδιοκτήτες εµπορικών και βιοτεχνικών καταστηµάτων αλλά και τεχνίτες. Ξεχωριστή θέση στην οικονοµική και κοινοτική ζωή κατείχε η οικογένεια Τζιβρέ, πολλά από τα µέλη της οποίας ασχολούντο µε το εµπόριο µεταξιού.

Τον Απρίλιο του 1941, εισβάλλουν στην πόλη οι Γερµανοί. Κάποιες Εβραϊκές οικογένειες έχουν προλάβει να διαφύγουν σε συγγενικά σπίτια στη Τουρκία. Πολύ λίγες καταφέρνουν να σωθούν µεταβαίνουσες στην Παλαιστίνη, ενώ οι υπόλοιπες επαναπροωθούνται από τους Τούρκους σε ελληνικά νησιά, για να συναντήσουν τη µοίρα των άλλων Ελληνοεβραίων.

Τα επόµενα δυο χρόνια, λεηλατούνται οι περιουσίες των Εβραίων, επιτάσσονται τα σπίτια τους και οι Γερµανοί, -µε την προσφιλή τους µέθοδο- “αποκοιµίζουν” τον εβραϊκό πληθυσµό, ο οποίος ζει µη γνωρίζοντας ότι είναι στις λίστες για το Άουσβιτς.

Στις 4 Μαΐου του 1943, συλλαµβάνονται και µεταφέρονται, στοιβαγµένοι σε βαγόνια για ζώα, στη Θεσσαλονίκη 731 Εβραίοι από το Διδυµότειχο και 180 από τη Νέα Ορεστιάδα. Από εκεί στην Πολωνία, στο ταξίδι χωρίς γυρισµό.

Το 1985, στο Διδυµότειχο, δεν υπάρχει κανένας Εβραίος και το 1987 διαλύεται και επίσηµα η Ισραηλιτική Κοινότητα Διδυµοτείχου.»

Ο γιατρός κύριος Ηλίας Πέσσαχ προσθέτει την οικογενειακή µαρτυρία του στην σελίδα «Γειτονιές και Αναµνήσεις της Αλεξανδρούπολης»:

«…το τελευταίο ζευγάρι Εβραίων του Διδυµοτείχου ήταν ο παππούς µου Ισαάκ Εσκενάζι και η γιαγιά µου Ρεβέκκα Εσκενάζι.

Ο Ισαάκ Εσκενάζι ήταν έµπορος. Είχε µαγαζί µε υφάσµατα στην κεντρική πλατεία του Διδυµοτείχου και επιζών Ολοκαυτώµατος. Όλη του η οικογένεια, γονείς, αδέλφια, 1η σύζυγος και παιδιά εξοντώθηκαν. Ο µόνος συγγενής του που επέζησε ήταν ο Σολοµών Μπέχαρ. Κατάφερε και τον διέσωσε µέσα στο στρατόπεδο συγκεντρώσεως όπου ήταν και οι 2.

Η Ρεβέκκα Εσκεναζι ήταν κόρη του Αρχιραββίνου Μωυσή Πέσσαχ και αδελφή του Ραββίνου Ιωσήφ Πέσσαχ. Ο 1ος της σύζυγος εξοντώθηκε από τους Βούλγαρους στη Δράµα όπου διέµεναν ενώ ο Τζέκης Κοέν γιος της από εκείνο το γάµο, είναι ο τελευταίος Εβραίος της Δράµας. Έχασε 2 αδελφούς της στο Ολοκαύτωµα, ενώ την αδελφή της τη βίασαν οι ναζί σε επιδροµή σε χωριό του Βόλου. Κρύβονταν µαζί µε τον πάτερα τους Αρχιραββίνο Πέσσαχ χωρίς να ξέρουν ποια είναι. Από τότε δεν ξαναµίλησε. Η δε µητέρα της επίσης πέθανε λίγο καιρό µετά µε την είδηση των θανάτων των γιων της.»

Μετά την απελευθέρωση το Ελληνικό κράτος κάνει προσπάθειες να ανακουφίσει τον πόνο και να υποστηρίξει την αποδεκατισµένη Εβραϊκή κοινότητα της Ελλάδας. Στη Θράκη και στην Αλεξανδρούπολη, οι µνήµες των Εβραίων συµπολιτών µας παραµένουν ζωντανές αλλά η άλλοτε ακµάζουσα Εβραϊκή κοινότητα έχει χαθεί..

Το 1945, ο Υπουργός Οικονοµικών Μιχαήλ Πεσµατζόγλου µε νέο νόµο ορίζει πως όσοι Έλληνες καταχράστηκαν ή καταπάτησαν περιουσίες Εβραίων θυµάτων των ναζί, θα τιµωρηθούν αυστηρά ως να αποζηµιώσουν τους συγγενείς των θυµάτων ενώ όσα περιουσιακά στοιχεία ανήκουν σε θύµατα χωρίς συγγενείς, θα αξιοποιηθούν για την ανακούφιση των υπόλοιπων επιζώντων.

15 Νοεμβρίου 1945, στην εφημερίδα “The Hebrew Standard” της Αυστραλίας υπάρχει άρθρο με τίτλο “Restoring Jewish Property” και αναφέρεται στο νέο νόμο του Ελληνικού κράτους.

Ευχόµαστε µε όλη µας την ψυχή και δυνατή φωνή ΠΟΤΕ ΞΑΝΑ! Η Διεθνής Ηµέρα Μνήµης των Θυµάτων του Ολοκαυτώµατος είναι η ηµέρα που µας θυµίζει και ενισχύει την υποχρέωση µας απέναντι στα ανθρώπινα δικαιώµατα όλο το χρόνο! Πρέπει να εξασφαλίσουµε ότι οι νέες γενιές γνωρίζουν αυτή την ιστορία και δεν θα επαναληφθεί ποτέ.

Ηλίας Τζιώρας i.tzioras@uop.gr Υπ. Διδάκτορας Ψηφιοποίησης Πολιτιστικής Κληρονομιάς & Τοπικής Ιστορίας (Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου)

0 Σχόλιο

Αφήστε ένα σχόλιο