Απόψεις

Ο ρόλος και η ευθύνη των διανοουμένων  από την Αναγέννηση έως τις μέρες μας

Η ευθύνη στα πλαίσια μίας κοινωνίας, στην κύρια έννοια της, συνιστάτε κυρίως στην εκ των προτέρων στάση των ανθρώπων απέναντι στα γεγονότα που διαδραματίζονται και η έκταση αυτής της ευθύνης είναι σύμμετρη προς της δυνάμεις του κάθε ανθρώπου. Για τον διανοούμενο ή τον καλλιτέχνη για παράδειγμα, αναλόγως της έκτασης και της ακτινοβολίας του πνευματικού του έργου, η ευθύνη αυτή βαραίνει περισσότερο, διότι μπορεί άμεσα να επηρεάσει μεγαλύτερο πλήθος ανθρώπων. Πνευματικοί άνθρωποι λοιπόν δίχως τη συναίσθηση αυτής της καθολικής ευθύνης και την εξάντληση αυτής της ευθύνης μέσα στις κοινωνίες ή ακόμη και ευρύτερα στο σύνολο της Ανθρωπότητας, θα λέγαμε πως κατ ουσίαν χαρακτηρίζονται από έλλειψη ακεραιότητας και ήθους, καθώς καταναλίσκονται στα πλαίσια της προσωπικής τους σταδιοδρομίας και της κοινωνικής τους προβολής.

Ένας από τους μεγαλύτερους συγγραφείς της Λατινικής Αμερικής, ο Περουβιανός Mario Vargas Llosa, θα πει για τους διανοούμενους:

« …ο διανοούμενος έχει την υποχρέωση να θέτει τη φαντασία του στην υπηρεσία της κοινωνίας στην οποία ζει. Έχει μεγάλη σημασία, για κοινωνίες όπως οι δικές μας, η κριτική ν’ ασκείται με τρόπο συστηματικό εναντίον γενικά της εξουσίας, εναντίων κάθε εξουσίας. Ο πολιτισμός, η λογοτεχνία πρέπει να είναι αντιεξουσίες. Είναι η καλύτερη υπηρεσία που μπορεί να προσφέρει ένας διανοούμενος… Θαυμάζω πολύ τον διανοούμενο που έχει τη δύναμη να επιτίθεται στις ειλημμένες ιδέες, να διακινδυνεύει…. Στη διάρκεια του πολέμου της Αλγερίας, έμενα τότε στη Γαλλία, είδα το πώς συνέβαλλαν οι διανοούμενοι με τις δημόσιες τοποθετήσεις τους να δημιουργήσουν μία αντιαποικιοκρατική συνείδηση που τελικά επέτρεψε τον τερματισμό του αποικιοκρατικού συστήματος. Έζησα στην Ισπανία στα τέλη του καθεστώτος του Φράνκο και είδα τους Ισπανούς διανοούμενους να διεξάγουν έναν αγώνα που βοήθησε σημαντικά στο να δημιουργηθεί αυτή η αντίσταση που επέσπευσε την πτώση της δικτατορίας. Όσο δε για τις χώρες της Ανατολής, η αντίσταση των διανοούμενων, θαυμάσια, συνέβαλε καθοριστικά να δημιουργηθεί στη Δύση μία στάση κριτικής αναθεώρησης της όλης μυθολογίας γύρω από τον Μαρξισμό και τον κομμουνισμό που υπήρχε στη δεκαετία του 50 και στις αρχές της δεκαετίας του 60».

Κάτω από αυτή την οπτική ο Γερμανός φιλόσοφος, θεωρητικός της αμφισβήτησης, Χέρμπερτ Μαρκούζε, θα δηλώσει:

«Προσπάθησα, με τα βιβλία μου, να κάνω μία κριτική της κοινωνίας – και όχι μονάχα της καπιταλιστικής κοινωνίας – με όρους που απέφευγαν κάθε ιδεολογία, ακόμα και τη σοσιαλιστική, ακόμα και τη μαρξιστική ιδεολογία. Προσπάθησα ν’ αποδείξω πως η σύγχρονη κοινωνία είναι καταπιεστική απ’ όλες τις απόψεις, πως ακόμα και η άνεση, ακόμα και η ευμάρεια, ακόμα και η δήθεν πολιτική και ηθική ελευθερία χρησιμοποιούνται για καταπιεστικούς σκοπούς».

Δυστυχώς όμως, ως ένα βαθμό, οι συμφορές της ανθρωπότητας οφείλονται στην εξαχρείωση τού πνευματικού κόσμου. Πολλοί διανοούμενοι και καλλιτέχνες από την εποχή του Μεσαίωνα και της Αναγέννησης είχαν στρατευθεί στις αυλές των ηγεμόνων. Καλλιτέχνες της παπικής Αυλής φρόντιζαν με τα έργα τους ν’ αποθεώσουν τους αφέντες τους.

Ο δημοσιογράφος και συγγραφέας Κυριάκος Σιμόπουλος στο έργο του «Διανοούμενοι και καλλιτέχνες ευτελείς δούλοι της εξουσίας» θα επισημάνει τον αρνητικό ρόλο τον οποίο διαδραμάτισαν μεγάλοι καλλιτέχνες και διανοούμενοι οι οποίοι είχαν μεταβληθεί σε αυλοκόλακες και όργανα της εξουσίας. Ιδού μερικές από τις εκατοντάδες αναφορές του συγγραφέα: Στο ναό του San Paolo, ο ζωγράφος Gavallini, θα απεικονίσει σε τοιχογραφία ανάμεσα σε αγίους και εικόνες των παπών. Ο ζωγράφος Chirlandaio απεικόνισε στο ναό San Trinita  της Φλωρεντίας όλα τα μέλη της οικογένειας του μεγιστάνα τραπεζίτη Francesco Sasseti. Ο Rafaello φιλοτέχνησε στο Βατικανό τοιχογραφίες που εμφανίζουν τον πάπα ως αυτοκράτορα και μονάρχη. Ενώ ο Tiziano επισκέπτονταν όλες τις αυλές της Ευρώπης για τις δοξαστικές απεικονίσεις αυτοκρατόρων, δόγηδων κλπ.

Διανοούμενοι όπως ο ποιητής Ludovico Ariosto και ο ζωγράφος Tiziano  θα σπεύσουν στην αυλή του Καρόλου Ε΄. Μάλιστα ο Ariosto θα προσφέρει στο μονάρχη το περίφημο έπος του «Orlando Furioso» στο οποίο είχε προσθέσει υμνητικούς στίχους για τον Κάρολο.

Ο Βολταίρος παρά το μέγεθος της δημιουργικής του λάμψης και την αντίθεσή του απέναντι στην τυραννία, όταν κλήθηκε από το μονάρχη της Πρωσίας Φρειδερίκο να εγκατασταθεί στην Αυλή του, δέχτηκε με ενθουσιασμό. Αξίωσε μάλιστα όλες τις δαπάνες του ταξιδιού, βασιλικό παράσημο και το κλειδί του αρχιθαλαμηπόλου. Υπολόγιζε επίσης κέρδη από συναλλαγές με τράπεζα της Σαξονίας. Μάλιστα σε επιστολή του το 1737 στο μονάρχη της Πρωσίας Φρειδερίκο Β΄ θα γράψει πως τον λατρεύει περισσότερο από τον Σωκράτη. «Δεν είναι τίποτα ο Σωκράτης για μένα. Εγώ τον Φρειδερίκο αγαπάω» και σε άλλη του επιστολή: «Δεν θέλω να σας κολακεύσω θα ήταν φαρμακερό φύσημα πάνω σε λουλούδι». Ενώ ο Φρειδερίκος από την άλλη ανταποδίδει τις κολακείες αποκαλώντας τον Βολταίρο «θεϊκό» και «επίτροπο του Απόλλωνος στον κόσμο».

Οι φιλοφρονήσεις μεταξύ καλλιτεχνών διανοουμένων και ανθρώπων της εξουσίας την περίοδο κυρίως της Αναγέννησης δίνουν και παίρνουν. Ο Αυστριακός συγγραφέας και βιογράφος  Στέφαν Τσβάιχ στο βιογραφικό του έργο «Έρασμος»  θα σημειώσει πως ακόμη και ο Κάρολος Κουΐντος, αν και επρόκειτο για μεγάλο σκάνδαλο των αυλικών, σκύβει για να μαζέψει το πινέλο του Τισιανού, παρά το ότι είναι γιος τσομπάνη. Ο πάπας υπακούοντας στη βίαιη και απότομη διαταγή του Μιχαήλ Άγγελου θα βγει γρήγορα από την Καπέλα – Σιξτίνα για να μην εμποδίζει το δάσκαλο στη δουλειά του. Πρίγκιπες και δεσποτάδες αντί για αρματωσιές, αρχίζουν να κάνουν συλλογές από πίνακες, βιβλία και χειρόγραφα. Όλοι τους αναγνωρίζουν με αυτή την ασυναίσθητη συνθηκολόγηση ότι το δημιουργικό πνεύμα, ανεξαρτήτως θα λέγαμε του σκοπού που υπηρετεί, αρχίζει να επιβάλλεται στη Δύση και ότι τα καλλιτεχνικά έργα είναι προορισμένα να ζήσουν πιο πολύ από τα πολιτικά ή τα στρατιωτικά. 

Βεβαίως θα πρέπει να σημειώσουμε πως η αναγέννηση διαποτίζεται από το ουμανιστικό πνεύμα του Έρασμου. Η είσοδος σε αυτή την πνευματική κίνηση είναι ελεύθερη για όλους. Κάθε άνθρωπος που νοιώθει μία έφεση για καλλιέργεια και πολιτισμό μπορεί να γίνει ουμανιστής. Ο ουμανισμός δεν παραδέχεται εχθρούς και δεν θέλει σκλάβους. «Ο κόσμος είναι πατρίδα ολονών μας» διακηρύττει ο Έρασμος μέσα στην «Querela pacis» του.

Ο Έρασμος θ’ αναλύσει το θέμα του πολέμου όχι με όρους πολιτικής, αλλά με όρους ηθικής και από την άποψη αυτή είναι λιγότερο μοντέρνος ή περισσότερο παραδοσιακός, από το Μακιαβέλι, ο οποίος διακηρύσσει πως η ηθική δεν έχει καμία σχέση με την πολιτική. Στο διάσημο έργο του, το παράπονο της ειρήνης (Querela Pacis,1521) υποστήριζε ότι ακόμα και ο πιο δίκαιος πόλεμος δεν μπορεί να προτιμηθεί από το καθεστώς της ειρήνης.

Παρ’ όλα αυτά σήμερα περισσότερο από ποτέ το χρήμα δηλητηριάζει τα πάντα, οι μεγιστάνες του ελέγχουν τα κόμματα εξουσίας, ενώ οι περισσότεροι διανοούμενοι έχουν βρει τη βολεψιά τους στη διαίρεση μεταξύ δεξιάς και αριστεράς και κυρίως από την περίοδο της κρίσης και μετά στην Ελλάδα, μεταξύ μνημονιακών και «αντιμνημονιακών» παρατάξεων. Θα πρέπει όμως να επισημάνουμε ότι Πνευματικοί άνθρωποι που είναι ταγμένοι στην υπηρεσία του ατομικού συμφέροντος, δίχως συναίσθηση της ευθύνης στα πεπρωμένα της πατρίδας τους και των ανθρώπων της, δεν είναι ακέραιοι πνευματικοί άνθρωποι, διότι καθήκον των ανθρώπων του πνεύματος είναι να καταγγέλλουν κάθε ανομία των οικονομικοπολιτικών φατριών που υπονομεύουν τον κοινωνικό βίο και οδηγούν κάθε χώρα σε παρακμή και όχι να τη συγκαλύπτουν με διανοητικές φιοριτούρες. Άλλωστε αυτό είναι και το νόημα της εσωτερικής κατάκτησης του περιλάλητου αξιώματος «Γνώθι σαυτόν»  το οποίο αποδίδεται στον Χείλωνα Δαμαγήτου τον Λακεδαιμόνιο, έναν απ’ τους επτά σοφούς.

Δεν είναι τυχαίο λοιπόν πως πάνω στην Καμπάνα Ειρήνης που βρίσκεται στο Πάρκο Ειρήνης της Χιροσίμα στην Ιαπωνία υπάρχει χαραγμένη η Ελληνική Επιγραφή: «Γνώθι σαυτόν». Οι επισκέπτες μπορούν να χτυπήσουν την καμπάνα, σαν έκκληση για την παγκόσμια ειρήνη, και ο δυνατός και μελωδικός της χτύπος ακούγεται συχνά μέσα στο Πάρκο κάνοντας πάντα επίκαιρο το λόγο του Έρασμου στο «Παράπονο της Ειρήνης».

 

 

 

 

Σχετικά με τον συντάκτη

Γιώργος Αναγνωστόπουλος

Γιώργος Αναγνωστόπουλος

Γράψτε ένα σχόλιο

error: